Drenthe Toen

Een bosje, een ven of een kuil in een akker. Wie niet weet waar hij naar kijkt, loopt er zo voorbij. Maar onder duizenden plaatsen in Drenthe ligt een ijzig verhaal dat bijna 20.000 jaar geleden begon.

Een pionier achter de camera, maar ook iemand met uitgesproken ideeën over vrouwenrechten. In het laatste deel van de podcast-serie over Geesina Lels verschuift de aandacht van haar foto's naar haar opvallend moderne levenshouding.

"Er zit een honderdjarige historie achter de TT. Er komen ook weer honderd jaar aan", zegt TT-directeur Mark van Aalderen. Drenthe Toen is dus mooi op tijd voor een bezoek aan het tijdelijke Pop-up TT Museum in Assen.

Waar veel fotografen rond 1900 stijve en serieuze portretten maakten, ogen de mensen bij Lels opvallend ontspannen. Kinderen lachend op het ijs, een gezin kijkt nieuwsgierig in de camera en zelfs formele portretten hebben iets levendigs.

Een fotografe die rond 1900 bewust experimenteerde met compositie, perspectief en sfeer: in deel 3 van de Drenthe Toen-podcastserie praten we over de vrouw achter de camera.

Vanaf zondag komt het radioprogramma Drenthe Toen met een vierdelige podcast over de verzetsman Thie Brouwer uit Gasselternijveenschemond.

Een vrouw met een camera, anno 1900 - dat was allesbehalve normaal. Toch trok Geesina Lels eropuit om het Drentse landschap vast te leggen. Meer dan een eeuw later blijken haar foto’s niet alleen bijzonder, maar ook verrassend modern.

Het hoogtepunt van de Tuinen van Ruinen lag in de laatste decennia van de afgelopen eeuw. Toen was Ton ter Linden er klaar mee. Na een zwerftocht door Nederland, wonen Ton en zijn partner Gert Tabak weer in Drenthe, in Sleen. Met tuin.

Hij gooide hoge ogen in de jaren 70, 80 en 90, als de 'Nederlandse Monet' en zijn 'Tuinen van Ruinen' trokken duizenden bezoekers. Levenspartner Gert Tabak schreef een knoeperd van een biografie over de nu 90-jarige Ton ter Linden: 'Voorbije seizoenen'.

Gerard Stout vermengt in zijn nieuwe boek feit met fictie. Kern van het verhaal: wie uit het veen komt, ontworstelt zich daar maar met moeite aan. Zelf, geboren en getogen in Erica, is hij altijd een buitenstaander geweest.

Geïnspireerd op een Drentse moordzaak die wel heel dichtbij kwam, schreef Esther Sloots 'Waar de suikerbieten groeien'. Een roman die feiten met fictie vermengt.

In deel 4 van 'De rozenkwekers van Hoogeveen' neemt kenner Anne Aalders ons mee naar het industrieterrein van Hoogeveen. Naar vergeten tijden, toen Hoogeveen voor even rozenhoofdstad van de wereld was.

Van de ooit bloeiende rozenindustrie in Hoogeveen rest nog maar weinig dan geschiedenis. Anne Aalders brengt ons terug naar de tijd dat de stad een internationaal knooppunt in de rozenteelt was.

Anne Aalders neemt ons mee naar de hoogtijdagen van de Hoogeveense rozenindustrie.

Meer dan duizend foto's liet Willem de Vries na. Glasnegatieven, zorgvuldig gemaakt. In de vierde aflevering van de podcast De Meester met de Camera kijken historicus Dennis Sietsema en fotografe Anneke Bloema terug op die indrukwekkende nalatenschap.

Waarom staat die hond er altijd bij? En waarom ligt dat kind in bed? In aflevering drie van De Meester met de Camera duiken we in het dorpsleven van Linde rond 1900, vastgelegd door schoolmeester Willem de Vries.

We bezoeken de plek waar eens de allereerste rozenkwekerij van Hoogeveen lag. Ooit de basis voor een een bloeiende, wereldberoemde Drentse rozenindustrie.

Hoe maakte De Vries zijn foto's? Aflevering 2 van de podcast duikt in het ambacht: glasnegatieven, lichtval, verdwijnpunten en dierenportretten. Fotograaf Anneke Bloema vertelt waarom zijn techniek zo uitzonderlijk was.

Hoofdmeester Willem de Vries maakte begin 1900 misschien wel de eerste Drentse selfie. Zijn glasnegatieven geven een intieme blik op het dorpsleven van Linde. In aflevering 1 van de podcast maken we kennis met de man achter de lens.

Evert Musch speelt de hoofdrol in een aan hem gewijde tentoonstelling in Museum Havezate Mensinge. Dankzij de uitleen uit de familiecollectie biedt de expositie een meer dan breed beeld van deze kunstenaar die 'verliefd was op Drenthe'.

Regenwulpen, leeuwerikken, gierzwaluwen en zelfs raven: in zestig jaar zag Arend van Dijk vogels verdwijnen én verschijnen. In deel vier van de podcast vertelt hij over wat er echt veranderde en wat nooit meer terugkomt.

Hoe verdwenen de nachtegalen uit Havelte en waarom kwamen kwartelkoningen ineens massaal terug? In het derde deel van de Drenthe Toen-podcast ontsluiert vogelteller Arend van Dijk nog meer natuurgeheimen.

Generatieslang woonden er Eltinges in Zwiggelte. Grote boeren met aanzien. Ze leverden bestuurders en zelfs een rechter bij de etstoel. Een van hen was een landverhuizer: Jan Eltinge. Een bijzonder voorval dwingt hem naar Drenthe terug te keren.

Zijn telgebied beslaat 240 vierkante kilometer. Hij telde er vanaf 1967 elke lente. Als er iemand is die weet hoe de vogelstand zich in Zuidwest-Drenthe ontwikkelde, is het Arend van Dijk uit Uffelte.

Er zat prikkeldraad onder het oppervlak, vertelt Arend van Dijk. Maar toch ging hij te water om de jongen van de wilde zwaan op het nest te ringen.

In het Kapiteinshuis in Nieuwe Pekela ligt het onopvallend in een linnenkast: een merklap met daarop een anker, het jaar 1887 en de naam D. Oldenburger. Voor merklap-detective Jan Pieter de Groot is dit een regelrechte uitdaging tot nader onderzoek.

Is er bij het Drents Museum een fout ingeslopen bij de informatie over een merklap in de collectie? Merklap-detective Jan Pieter de Groot onderzoekt het.

Hij weet er veel van, maar hij kán het niet: Jan Pieter de Groot: "Ik heb helemaal niets met borduren. Het is priegelwerk. Er zit heel veel geduldwerk in, ik denk dat een meisje daar toch zomaar een jaar mee bezig was."

Jan Pieter de Groot is een speurneus in hart en nieren. Zo weet hij met maar heel weinig informatie uit kerk- en gemeente archieven de namen en levensomstandigheden van jonge borduursters uit vorige eeuwen op te diepen.

Jan Pieter de Groot is een speurneus in hart en nieren. Eén uitdaging voor deze onderzoekende geest zijn merklappen uit vorige eeuwen: de sport is om uit te vinden wie ze maakte, op basis van een paar initialen en een jaartal.

Of het nu een grote internationale tentoonstelling is, of een verzameling pijpenkopjes in een schoenendoos: voor museumdirecteur nét af Harry Tupan is het in essentie hetzelfde en draait alles om die ene emotie: verwondering. 

Voormalig directeur Harry Tupan neemt ons in deel 3 van Tupans Tijdreis mee in de wereld achter de schermen van het museum. Van diplomatieke ontmoetingen tot internationale topstukken en de ethische dilemma's van vandaag de dag.

In Tupans Rijdreis lopen we kriskras door de carrière van Harry Tupan. In deel 2 aandacht voor onder meer geschiedenis en vooroordeel, 'Mensen, realiseer je: de beschaving is bij ons in Drenthe begonnen'.

In Tupans Rijdreis lopen we kriskras door de carrière van Harry Tupan, en houden hier en daar stil bij markante hoogtepunten in zijn 45-jarige loopbaan bij het Drents Museum in Assen.

Een woning in Veenhuizen blijkt tijdens de Tweede Wereldoorlog een onderduikadres en opslagplaats voor wapens te zijn geweest. In de slotaflevering van de podcastserie Drenthe Toen bezoeken we het huis samen met de huidige bewoonster.

"Onze vader heeft altijd gezegd: 'Door mijn sportlichaam heb ik het concentratiekamp overleefd." De kinderen van verzetsman Wiebo Laméris zijn daar ook van overtuigd: "Doodziek was hij, maar hij lééfde".

De middag begint vredig, met een gezamenlijke maaltijd; de pot schaft zuurkool. Maar de vrede vervliegt als er op de deur wordt gebonsd. De bezetter staat voor de deur. De vader wordt afgevoerd. Het gezin Laméris is in een nachtmerrie beland.

Een klein huis in Veenhuizen met verborgen ondergrondse ruimtes en een geschiedenis die lang verborgen bleef. In deel 1 van deze radio- en podcastserie duikt Lydia Tuijnman met de bewoners van toen in dit bijzondere oorlogsverhaal.

Tussen platen hardsteen en slijpmachines duiken miljoenen jaren oude zeelelies op. In de werkplaats van de firma Ridder in Bovensmilde wordt duidelijk: ook een grafsteen kan  een prehistorisch verhaal vertellen.

"Zulke stoepjes zou ik thuis ook wel willen hebben." zegt paleontoloog Jelle Reumer. De Asser stoepstenen zijn soms echte fossielenverzamelingen. "Ik zie brachiopoden, zeelelies en zelfs struikkoralen!"

"Als je wilt weten hoe het 300 miljoen jaar geleden rook, moet je een stuk Belgisch hardsteen doorzagen. Echt goor, je ruikt de zwavelverbinding die ontstond bij een verrottingsproces op de zeebodem", aldus paleontoloog Jelle Reumer.

Fossielen van een zeepaardje en van een vis zouden zich ophouden in de personeelstrap van het Drents Archief. Na het zeepaardje wordt ook de vis door paleontoloog Jelle Reumer ontmaskerd...

In deel 5 van Klein Berlijn. Dalerveen in oorlogstijd blikt onderzoekers Bert Finke terug op het oorlogsverleden van Drente collaborateurs, waar een deel van zijn eigen familie ook toe behoort.

We rijden met onderzoeker Bert Finke van Dalerveen naar Nieuw-Amsterdam. Daar vonden in 1944 hardhandige overvallen plaats. Landwachter Wijnandus Meppelink en zijn mannen waren op zoek naar zwarthandelaren.

In het Drents Archief worden oude documenten met alle zorgvuldigheid bewaard, maar de álleroudste stukken worden met voeten getreden; ze zitten in de zwartstenen trap van het gebouw.

In deel 3 van de podcast Klein Berlijn neemt Bert Finke ons mee naar de omgeving van Dalerveen en brengt hij ons met zijn verhalen terug naar de oorlogstijd.

Weinig herinnert nog aan de hoogtijdagen van de Heerlijkheid Ruinen. Een nieuw boek werpt licht op de belangrijke adellijke families die niet alleen bouwden maar ook op grote schaal veengebieden ontgonnen.

In deel 2 van deze podcast voor Drenthe Toen stelt Bert Finke Wijnandus Meppelink aan ons voor, van de hulplandwacht Dalerveen-Stieltjeskanaal: "Een driftig mannetje, soms zelfs agressief", hij gaf leiding aan een actieve groep mensen.

Dit is deel 1 van 5-delige radio- en podcastserie over familie van spreker, waaronder leden NSB en dorp Dalerveen, dat tijdens WO II een 'broeinest van nazipropaganda' heette te zijn.

In de laatste aflevering van de podcastserie voor Drenthe Toen vinden we eindelijk de viltroos. Deze heel zeldzame roos groeit op slechts enkele plekken in Nederland waaronder langs de Vledder Aa.

In de derde aflevering van de radio- en podcasterie 'Op zoek naar de Viltroos' vertelt onderzoeker Jansen op de Haar hoe kaarten uit 1850 worden gebruikt bij het opsporen van oude boskernen aan de Vledder Aa.

Het beekdal van de Vledder Aa herbergt oeroude bospopulaties. In deel 2 van de radio- en podcastserie meer over de zoektocht naar autochtone bomen en struiken, zoals de hazelaar. Onze gids is onderzoeker Morgan Ruben Jansen op de Haar.

Uit onderzoek blijkt dat In het beekdal van de Vledder Aa bomen en struiken voorkomen die afstammen van oeroude bossen. Die bossen waren er al voordat de mens grote invloed kreeg op het landschap, hun DNA is ouder dan de hunebedden.

'De samenwerking met het Drents Museum... Ik denk dat Jos en Janneke daar ongelooflijk blij mee zouden zijn geweest', zegt oud-directeur Geert Pruiksma over de 'doorstart' van Museum de Buitenplaats.

Toen de gemeente dreigde een flat te laten verrijzen tussen het Nijsinghhuis en de kerk, diende het echtpaar van Groeningen een plan in voor een museumcomplex. Het was het begin van (Drents) Museum de Buitenplaats.

Wout Muller, Olga Wiese en anderen komen voorbij in deel 2 van 'Museum de Buitenplaats. Hoe het begon, deel 2: de kunstenaars'. "Totaal niet preuts", memoreert ingewijde Geert Pruiksma.

"Jos en Janneke van Groeningen waren hele kleurrijke mensen. Ze schiepen een prachtige leefwereld waar iedereen van mocht komen meegenieten." In een nieuwe Drenthe Toen-serie blikken we terug op de beginjaren van Museum de Buitenplaats en haar stichters.

In brieven voorafgaand aan haar bezoek, vraagt Wilhelmina de Drentse gezagsdragers vooral geen onnodige kosten te maken. Dit omdat de Drenten het al zo moeilijk hebben. Het geld kan beter besteed worden aan nuttiger zaken, meent zij.

Een mogelijk bezoek van koningin Wilhelmina aan Meppel in 1924 bezorgde de burgemeester daar een aantal slapeloze nachten.

Honderd jaar geleden wordt Drenthe verrast met een tweedaags Koninklijk bezoek. Wilhelmina toont betrokkenheid bij onze door armoede geteisterde provincie. In samenwerking met het Drents Archief belichten we de verschillende kanten van dit bezoek.

Honderd jaar geleden wordt Drenthe verrast met een tweedaags Koninklijk bezoek. Wilhelmina toont betrokkenheid bij onze door armoede geteisterde provincie. In samenwerking met het Drents Archief belichten we de verschillende kanten van dit bezoek.

In de laatste podcast- en radioserie over beeldhouwer Ter Reegen belanden we in Veendam waar zijn werk tentoongesteld wordt. Hiervoor is een offer gebracht: museumdirecteur Hachmer moet zijn dierbare bureau afstaan, ook dat hoort in de expositie.

Beeldhouwer Ter Reegen raakte in de vergetelheid. Maar het Veenkoloniaal Museum heeft een tentoonstelling over zijn werk. Beluister onze podcast.

In de doopkapel van de kerk in Erica hangt een eiken kastje. "Ook van Ter Reegen?" vraag ik. "Zeker!" zegt conservator Jacolien Wubs. "Heb je het al eens opengemaakt? vraag ik. "Nee natuurlijk niet!" "Hoog tijd dat we dat eens gaan doen dan!" vind ik.

Hendrik Antonius Ter Reegen, een vergeten meester-beeldhouwer, laat in een paar Drentse kerken absolute topstukken achter. In het 2e deel van de podcast over hem vinden we in Erica achterin de katholieke kerk verscheidene werken van zijn hand.

"Als de kostwinner niet meer werkte, moest je weg uit het dorp. Dat gold voor iedereen. Ook mevrouw Mentrop, de echtgenote van de directeur, moest het dorp uit toen hij overleed. Ze wilde graag bij haar man begraven worden. Dat mocht eerst niet."

Beeldhouwer Ter Reegen raakte in de vergetelheid. Maar het Veenkoloniaal Museum komt met een tentoonstelling over zijn werk en een Drenthe Toen-podcast voert ons naar kerken in Zuidoost Drenthe waar werken van de vergeten meester nog steeds schitteren.

"Eerst moest je die mensen behandelen alsof ze je zus verkracht hadden, later kreeg je van die directeuren met lange haren die zeiden dat je heel vriendelijk tegen de gedetineerden moest zijn."

In het vierde deel van de podcast over de Ooggetuigenroute in Veenhuizen stuiten we op het fenomeen 'Koloniekak'. Daarmee werden halverwege de vorige eeuw inwoners van Veenhuizen aangeduid; ze zouden arrogant zijn.

"Contact met 'verpleegden' werd niet aangemoedigd', zegt Mariët Meester. "Maar er zijn wel relaties geweest tussen gevangenen en inwoonsters. Niet zo gek, want zo'n verpleegde was vaak wel een ander kaliber man dan de gemiddelde justitie-ambtenaar."

De Ooggetuigenroute van Veenhuizen toont de wandelaar korte filmpjes over het dorp van toen, verteld door de mensen van toen. Schrijfster Mariët Meester, maker van de route, leidt ons rond. Eerste halte: de pastorie.

Een bont palet aan voorvaderen ontworstelt hij aan de vergetelheid. Jan Pieter de Groot vindt soms ook hun ook inventarislijsten: "Twee kabinetten, vijf tafels en veel stoelen had Berend Starke in zijn bezit toen hij overleed."

Mariët Meester, de schrijfster die opgroeide in Veenhuizen, interviewde vele dorpsgenoten over het verleden van het gevangenisdorp. Fragmenten uit die interviews zijn nu te bekijken langs een wandelroute, die de naam Ooggetuigenroute meekreeg.

Het ontrafelen van het mysterie van een zilveren lepel met vier initialen. Daarover gaat deze derde aflevering van de podcast-serie met Jan Pieter de Groot uit Hoogezand.

Een bont palet aan voorvaderen ontworstelt hij aan de vergetelheid. Jan Pieter de Groot: "Zo vond ik een zekere Frederik Nieuwold, in Suriname, begraven in Fort Hollandia."

In zijn nieuwste boek schrijft Gerard Stout uit Peize over Drentse turfgravers die in het Engelse Yorkshire zijn gaan werken en daar bleven. Het waren hier en daar aanvankelijk ongelikte beren, maar ze wisten zich tenslotte uitstekend aan te passen.

Was een Hoogeveense dominee de uitvinder van een voorloper van de fiets? Volgens onderzoeker Jan Pieter de Groot is dat heel wel mogelijk en was hij daarmee ook nog eens een eeuw vroeger dan de Duitser Von Drais, die met de eer ging strijken.

Op straat paradeerden op zaterdag de dorpsmeisjes in hun mooiste jurkjes, de jongens slenterden er voorbij en hoopten op een steelse kus. De jonge onderduiker Aby zag het aan vanachter een zolderraampje en verzuchtte: "Wat een Tantalus-kwelling."

"Vanaf het treinstation werd ik op de fiets begeleid naar Gasselternijveen. Dominee Bloem ontving ons. Tot mijn blijde verrassing ontmoette ik Jack, mijn broer. Ik kon hem nauwelijks verstaan. Binnen de kortste keren had hij het Drentse dialect geleerd."

"Ik moest mijzelf de hele dag verbergen. Ik las veel, soms wel drie boeken per dag, schilde aardappelen, deed huishoudelijk werk, kookte, maakte zeep en deed de was." De jonge Abraham de Lange maakt van zijn noodgedwongen onderduikbestaan het beste.

De 14-jarige Abraham wordt door zijn ouders de deur uitgestuurd. Niet om hem te straffen, maar om hem te redden. Op 12 juni 1942 begint zijn zoektocht naar een veilige schuilplaats voor de nazi's.

In deel 4 en slot werpen we een blik op één werk dat Van Gogh maakte tijdens zijn dagje naar Zweeloo, een mysterie: het oude vrouwtje aan het spinnewiel. Geschiedenisfanaat en Van Gogh-kenner Bert Finke denkt er meer van te weten.

Aan de Utrechtsestraat bevond zich ooit een bloeiende schoenenwinkel, waar de jetset van Amsterdam graag kocht. Het ging de uitbaters, de Joodse familie De Lange, uitstekend. Maar de komst van de nazi's zou alles veranderen.

Vincent van Gogh is in Zweeloo. 1 november 1883. Hij hoopt er andere kunstenaars aan te treffen, maar die zijn er niet. Hij tekent er de kerk van Zweeloo, net als een voorbijtrekkende herder met zijn kudde schapen.

Op een vroege novemberochtend in 1883 komt Vincent van Gogh in Zweeloo aan, met hoge verwachtingen van wat en wie hij daar aan zal treffen.

In het pikkedonker, op een vroege novemberochtend in 1883 stapt Vincent van Gogh op de kar van logementhouder Scholte in Nieuw-Amsterdam. De opmaat voor een dagje naar Zweeloo. Dit is deel 1 van een vierdelige radio- en podcastserie voor Drenthe Toen.

In de zevende aflevering van de podcast "De Opgejaagden" duiken we dieper in het verhaal van Jan Hendriks, een man wiens moed en opofferingsgezindheid tijdens de Tweede Wereldoorlog onterecht onbelicht bleef.

Het Valtherbos bood de Joodse onderduikers een veilige schuilplaats, maar de locatie had één nadeel: water was ver weg. Ze moesten een kilometer door het bos afleggen om bij een plek te komen waar ze water voor drinken, koken en wassen konden bemachtigen.

In het najaar van 1883 kwam Vincent van Gogh naar Drenthe. Bert Finke is onze gids in deze vierdelige podcastserie over Van Gogh in Nieuw-Amsterdam/Veenoord. In de omgeving maakte hij onder meer 'De Trekschuit', te zien in het Drents Museum in Assen.

Twee onderduikersholen waren er in het Valtherbos. Het eerste werd werd vrij snel verlaten wegens verraad. Toch werd dit na de oorlog dé gedenkplek. Het tweede hol, waar veel langer werd ondergedoken, verdween onder de begroeiing en uit de herinnering.

In deel 3 van een vierdelige podcastserie over Vincent van Gogh in Nieuw-Amsterdam/ Veenoord nemen gids Bert Finke en verteller Erik Harteveld je mee naar het najaar van 1883, naar het Drenthe van Vincent van Gogh.

In het onderduikhol in het Valtherbos lagen de vrouwen links en de mannen rechts van een rieten wandje. Er stond een bank, wat stoeltjes en een potkacheltje. Bij de laatste restauratie werd het deksel van dat kacheltje gevonden.

In de omgeving van Nieuw-Amsterdam-Veenoord, waar Vincent van Gogh in het najaar van 1883 neerstrijkt, wil hij onder meer het boerenleven vastleggen.

Het onderduikhol in het Valtherbos is ontdekt door de buurman, 'Ol Pieter'. Het is er niet langer veilig, De 16 Joden moeten opnieuw vluchten. Terug naar Emmen is voorlopig de enige optie.

In deel 2 van 'De Opgejaagden' gaan we naar de plek in het Valtherbos waar het huisje van 'Ol Pieter' stond: 100 meter van het hol dat de opgejaagde joden inderhaast maakten, in de waan dat ze middenin het bos zaten. Dat kon niet lang goed gaan...

Na een eeuwig lange vaart met de trekschuit vanuit Hoogeveen, komt Vincent van Gogh in Nieuw-Amsterdam aan.

De opgejaagden is het verhaal van 16 Emmer Joden die de oorlog overleefden door zich te verstoppen in het bos bij Valthe. In een zevendelige podcast van Lydia Tuijnman vertelt Johan Withaar over dit dramatische deel van de Drentse geschiedenis.

Sake Elzinga is al vanaf het begin van Herinneringscentrum Kamp Westerbork in 1983, de vaste fotograaf. Maar als je hem vraagt wie de fotograaf van Westerbork is, zegt hij: Rudolf Breslauer, de fotograaf die er tot 1944 gevangen zat.

Luchtvaartjournalist Gerrit Boxem vertelt in het vierde deel van de podcast- en radioserie over vliegende oldtimers op het vliegveld.