Een Economie voor de 22e eeuw

In gesprek met econoom Najah Aouaki onderzoeken we hoe we anders kunnen kijken naar de rol van de economie in onze samenleving. Volgens Aouaki hebben we economie van een middel tot doel verheven. We moeten af van de aanname dat economische activiteiten automatisch leiden tot meerwaarde en welvaart voor iedereen. Economische groei gaat steeds vaker gepaard met toenemende ongelijkheid en negatieve impact op maatschappelijke uitdagingen zoals de woon- en klimaatcrisis. Om hier verandering in te brengen is er een verschuiving nodig naar een economie waarin waarde wordt gecreëerd in brede zin en voor de samenleving als geheel. Welke economie willen we faciliteren en hoe zorgen we ervoor dat ruimtelijke keuzes bijdragen aan brede welvaart? Een gesprek over de toekomst van economie, brede waardecreatie en de keuzes die nodig zijn om collectief welzijn centraal te stellen.

In gesprek met econoom Barbara Baarsma onderzoeken Rijksadviseur Thijs van Spaandonk en host Marnix Kluiters of groene groei een geloofwaardige route is naar een duurzame én welvarende toekomst. Kan economische groei samengaan met leven binnen de planetaire grenzen, of lopen die twee uiteindelijk vast op elkaar? Volgens Baarsma is groei geen doel op zich, maar een middel om onze brede welvaart te financieren. De uitdaging is daarom niet om groei los te laten, maar om eindelijk serieus werk te maken van groene groei: met een stevige prijs op vervuiling, duidelijke normen en handhaving die innovatie aanjaagt. Een gesprek over schaarste, brede welvaart, grond, arbeid en de economische keuzes die nodig zijn om binnen de planetaire grenzen een hoge kwaliteit van leven te behouden. Welke spelregels hebben we nodig om economie en ecologie écht met elkaar te verbinden?

In gesprek met historicus Bas van Bavel kijken Rijksadviseur Thijs van Spaandonk en host Marnix Kluiters terug in de geschiedenis om de mechanismen achter de huidige economie te begrijpen. Hoe zijn de spelregels ontstaan die onze economie vandaag vormgeven? En waarom lijken ze steeds minder goed te werken? Volgens Van Bavel creëren markten kansen, maar ook concentraties van macht, bezit en invloed. Vooral grond en kapitaal spelen daarin een cruciale rol. Tegelijk laat de geschiedenis zien dat alternatieven mogelijk zijn. Een gesprek over eigendom, ongelijkheid en de kracht van gemeenschappen, coöperaties en andere vormen van zelforganisatie. Welke spelregels hebben we nodig voor een economie waarin meer mensen kunnen meedoen?

De energie-intensieve industrie speelt een belangrijke rol in de transitie naar een klimaatneutrale, circulaire en schone economie. De overgang vanuit het huidige, lineaire model kost tijd en gaat gepaard met complexe afwegingen. Tegelijkertijd moeten er nu ook keuzes gemaakt worden. Keuzes die bestaande economische activiteiten helpen te transformeren en keuzes waardoor nieuwe economische activiteiten zich kunnen ontwikkelen.

Aan de hand van de publicatie ‘Nu werken aan de talenten van de plek’ gaan Thijs van Spaandonk en Wouter Veldhuis, de nieuwe én de voormalige Rijksadviseurs voor de fysieke leefomgeving, in gesprek over de ruimtelijke condities voor de industrie van de toekomst, over triage vanuit maatschappelijke doelen en over het belang om opnieuw na te denken over waar we als land goed in zouden willen zijn.

In deze aflevering duiken we in de complexe wisselwerking tussen economie en ruimte. Hoe kan de ruimtelijke ordening ons helpen de weg vrij te maken naar een klimaatneutrale en circulaire economie? Aan de hand van de publicatie De economie van de toekomst begint bij de delta bespreken hoogleraar ruimtelijke economie Erik Verhoef en Rijksadviseur Wouter Veldhuis de uitdagingen en keuzes waar Nederland voor staat. Het is een feit dat er niet genoeg ruimte, duurzame energie en zoet water zal zijn om alle huidige economische activiteiten in Nederland voort te kunnen zetten. Deze schaarste zal tot moeilijke keuzes leiden. Wat zijn de beslissingen van nu die het pad vormen naar onze gewenste toekomst? Een gesprek over economie, ruimte, padafhankelijkheden en sturingsmechanismen, onder leiding van host Marnix Kluiters.

In een land waar ruimte schaars is en belangen met elkaar conflicteren is het de vraag hoe we die ruimte gebruiken en voor welk doel. Kennis van de grote onderstromen die onze economie op de lange termijn sturen, is daarbij cruciaal. En hoe maken we vervolgens nú de juiste keuzes en scheppen we ruimte voor de duurzame economie van de toekomst? Voor Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving Wouter Veldhuis is duidelijk dat een beetje schaven aan de huidig economische structuur niet langer volstaat. Er zijn fundamentelere veranderingen nodig.
Een gesprek over de positie van Nederland in de wereld, Europese samenwerking en de verantwoordelijkheden die we als deltaland moeten oppakken. Over zelfvoorzienende energiesystemen, standaardisatie voor een circulaire economie, nieuwe welvaartsindicatoren en het belang van collectief welzijn boven private winst. In deze slotaflevering gaan we op zoek naar concrete stappen om de transitie naar een duurzame en circulaire economie maximaal te stimuleren.

Wat is de invloed van demografie op de economie en onze fysieke leefomgeving? Volgens Leo van Wissen, hoogleraar Economische Demografie, is demografie de bodem waarop het denken over de toekomst van de samenleving gestoeld is. Twee ontwikkelingen zijn op dit moment van groot belang: vergrijzing en migratie. Nederland en Europa vergrijzen in rap tempo. Tegelijkertijd is de bevolking in Afrika en in landen als India jong en groeiend. Hoe kunnen die ontwikkelingen voor elkaar gaan werken? We duiken dieper in de vraag of Nederland zonder migratie kan overleven en hoe Europa met vergrijzing en migratie om kan gaan. Is Nederland in staat op demografische ontwikkelingen van de komende decennia te anticiperen? De 22e eeuw begint nu, zeker als het om demografie gaat.

In deze aflevering schudden we aan de grondvesten van de huidige economie: eigendom en kapitaal. Hoe een samenleving eruit ziet wordt in de basis bepaald door hoe we omgaan met de productiemiddelen grond, arbeid en kapitaal. Is het in een economie die menselijk welzijn en het behoud van de planeet centraal stelt wel wenselijk om te denken in termen van particulier bezit van grond? Of is er een fundamentelere omslag nodig? Met haar vernieuwende kijk op grondeigendom neemt Damaris Matthijsen ons mee in een zoektocht naar een nieuw samenspel tussen overheid, burger en ondernemer. Waarbij de vruchten van collectieve arbeid bijdragen aan de reële economie. En waar vertrouwen een sleutelbegrip is.

Met industrieel ecoloog René Kleijn duiken we in het domein van mijnbouw en verkennen we de mogelijke impact van de winning van grondstoffen op ons ruimtegebruik. Met recente ontwikkelingen zoals de heropening van bruinkoolmijnen in Duitsland als achtergrond, onderzoeken we welke grondstoffen we nodig hebben in een circulaire economie, waar die vandaan komen, en of Europa zelf weer meer mijnbouw nodig heeft. We verkennen de ruimtelijke gevolgen daarvan voor Nederland en bespreken hoe circulair gebruik van kritieke materialen de vraag naar grondstoffen kan verminderen. En tot slot: wat kan Europees beleid daarin betekenen?

Energie is het fundament onder onze economie. De energietransitie waar we middenin zitten, dwingt ons tot keuzes. Keuzes over waar de energie wordt opgewerkt, wie er gebruik van mag maken en tegen welke voorwaarden. Met Laetitia Ouillet, specialist in warmtetransitie en de energiemarkt, gaan we in gesprek over de uitdagingen waar de energietransitie ons voor stelt. Is er wel sprake van schaarste, of hebben we te maken met een tijdelijke dip en komt er een periode van energie-overvloed aan? Hoe beïnvloedt het denken in termen van schaarste onze huidige keuzes? En belangrijker nog: hoe voorkomen we dat we onszelf in de toekomst vastzetten door nu verkeerde keuzes te maken? 

Wat hebben economie en ruimtelijke ordening met elkaar te maken? In een land waar ruimte schaars is en belangen met elkaar conflicteren, krijgt Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving Wouter Veldhuis vaak de vraag: hoe gebruiken we de ruimte in ons land en voor welk doel? Ondanks de problemen die we dagelijks zien, zijn we gegijzeld door het heden. Met man en macht houden we vast aan wat we kennen, aan een economie die draait op private winst. Willen we een economie die menselijk welzijn en het behoud van onze planeet centraal stelt, dan moeten we daartoe een visie ontwikkelen. Kennis van de grote onderstromen die onze economie sturen, is daarbij cruciaal. Hoe geopolitiek, energie, grondstoffenschaarste, grondeigendom, migratie en demografie van invloed op de economie en de ruimte in Nederland? 

Nederland is onlosmakelijk verbonden met de rest van de wereld. Welke geopolitieke verschuivingen zijn van invloed op Nederland en onze economie? De dominantie van het westen neemt zowel in economisch als politiek opzicht af. Azië en Afrika staan klaar om de komende eeuw een prominente plaats te (her)nemen op het wereldtoneel. We bevinden ons in een mondiaal schaakspel. Samen met filosoof Haroon Sheikh duiken we in de wereld van geopolitiek. Een zoektocht naar hoe we onze unieke troeven, zoals onze ligging in de delta en de vruchtbare landbouwgrond, kunnen inzetten voor een duurzamere wereld. Een gesprek over samenwerking, afhankelijkheden en zelfvoorziening, als land en als Europa. Hoe beïnvloeden geopolitieke verschuivingen de toekomst van Nederland en wat betekent dat voor ruimtelijke keuzes nú?

In de podcastserie Een economie voor de 22e eeuw gaan Rijksadviseur Wouter Veldhuis en host Marnix Kluiters op zoek naar een economie voor de toekomst. Naar een economie die het welzijn van de mens en het behoud van onze planeet centraal stelt. In een reeks gesprekken met toekomstdenkers en visionairs praten zij over eigendom, de energietransitie, grondstoffenschaarste, geopolitiek, migratie en demografie. En hoe je met ruimtelijke ordening de weg vrij kunt maken voor een duurzame economie voor de toekomst.