Nach Genre filtern

Historie Biblijne

Historie Biblijne

Piotr Borowski

Biografie mało znanych postaci z biblijnej historii

85 - 85 - Wolna wola i zgorszenia
0:00 / 0:00
1x
  • 85 - 85 - Wolna wola i zgorszenia

    Historia judaizmu, a później także historia chrześcijaństwa, to między innymi historia ścierania się dwóch koncepcji: wolności osobistej i odpowiedzialności za to, żeby nie gorszyć innych.
    Jedno z Dziesięciorga Przykazań zakazywało wykonywania pracy w szabat. Zauważmy jednak, że samo przykazanie nie definiowało szczegółowo, co należy uznać za pracę.

    W Księdze Liczb 15:32-36 czytamy o człowieku, którego przyłapano na zbieraniu drewna w szabat. Nie znamy szczegółów tej sytuacji. Nie wiemy, dlaczego zbierał drewno ani do czego chciał go użyć. Być może zamierzał przygotować posiłek. Nie możemy jednak tego przesądzić. Wiemy natomiast, że samo zbieranie drewna potraktowano jako naruszenie szabatu.

    Najwyraźniej chodziło o czynność, którą uznano za pracę w dniu, który miał być od niej wolny.
    Co jednak powiedzieć o znacznie drobniejszych rzeczach, takich jak zerwanie kilku kłosów zboża i roztarcie ich w dłoniach, żeby zjeść ziarno? A co w sytuacji nagłej potrzeby? Co zrobić, gdy komuś zwierzę wpadnie do dołu w szabat i trzeba je wyciągnąć?

    Właśnie do takich sytuacji odnosił się Jezus. Nie chodziło o to, że każdy może dowolnie interpretować Boże prawo. Chodziło raczej o to, że przy stosowaniu ogólnych zasad trzeba uwzględniać konkretne okoliczności, cel przykazania i potrzeby człowieka.

    Biblia pokazuje, że ludzie muszą podejmować decyzje, kierować się sumieniem i brać odpowiedzialność za swoje postępowanie. Jednocześnie powinni okazywać miłość innym i nie wykorzystywać swojej wolności w sposób, który im szkodzi. Ale jak to wygląda w praktyce?
    Wyobraź sobie, że należysz do jakiejś wspólnoty chrześcijańskiej. Być może nie musisz sobie tego wyobrażać, bo naprawdę tak jest. Jeden z członków tej wspólnoty żuje gumę podczas modlitwy. Czy wspólnota albo jej liderzy mogą czegoś takiego zakazać?

    Biblia nie zawiera konkretnego zakazu żucia gumy podczas modlitwy. Można jednak argumentować, że takie zachowanie mogłoby kogoś zgorszyć. I pewnie byłoby w tym trochę racji, bo wiele osób przywiązuje wagę do tego, jak zachowujemy się podczas modlitwy. Tylko czy sam fakt, że komuś coś się nie podoba, wystarczy, żeby uznać to za niewłaściwe?

    Czy właśnie takimi względami kierowali się faryzeusze, rozwijając szczegółowe przepisy dotyczące przestrzegania szabatu? Przyjrzyjmy się sytuacji opisanej w Ewangelii Mateusza 12:1, czytamy tam: “W tym czasie szedł Jezus w sabat wśród zbóż, a uczniowie jego byli głodni i poczęli rwać kłosy i jeść”. Faryzeusze uznali, że robią coś niedozwolonego w szabat.

    Samo zrywanie kłosów z cudzego pola było dozwolone. Czytamy o tym w Powtórzonego Prawa 23:25. Problem polegał na tym, że faryzeusze uznali zrywanie i rozcieranie kłosów za czynności przypominające pracę żniwiarza. W ten sposób ogólny zakaz pracy w szabat został uzupełniony o szczegółowe interpretacje, które pozwalały rozstrzygać, jakie czynności są dozwolone, a jakie nie.
    Nie chodziło więc o to, że faryzeusze wymyślili sam zakaz pracy. Ten znajdował się już w Prawie Mojżeszowym. Spór dotyczył tego, jak daleko należy rozciągnąć jego zastosowanie.

    Podobny problem pojawił się, gdy Jezus uzdrawiał w szabat. W Ewangelii Mateusza 12:9-14 czytamy o człowieku z uschniętą ręką. Jezus zapytał swoich przeciwników, czy wolno w szabat czynić dobro. Nie oznacza to, że żydowskie prawo zabraniało wszelkiej pomocy medycznej w szabat. W sytuacjach zagrożenia życia dopuszczano ratowanie człowieka. Jednak niektóre czynności lecznicze i sposób ich wykonywania budziły spory.

    Jezus pokazywał, że nie można interpretować prawa w taki sposób, by tracić z oczu miłosierdzie i rzeczywiste potrzeby człowieka. W Ewangelii Mateusza 12:11 mamy pytanie Jezusa: “A On im rzekł: Któż z was, mając jedną owcę, gdyby mu ta w sabat do dołu wpadła, to czy jej nie pochwyci i nie wyciągnie?” Zauważmy, że Jezus nie zachęcał do lekceważenia Bożych przykazań. Pokazywał natomiast, że istnieją...

    Thu, 15 Oct 2026
  • 84 - 84 - I Księga Machabejska

    Audycja poświęcona jest 1 Księdze Machabejskiej, która stanowi pasjonującą opowieść o niezwykle burzliwym okresie starożytności, kształtującym losy Bliskiego Wschodu i przygotowującym grunt pod wydarzenia Nowego Testamentu. Zanim jednak zagłębimy się w jej karty, warto wyjaśnić ważną kwestię strukturalną. Jeśli zajrzycie do Biblii protestantów, takich jak Biblia warszawska, tej księgi tam nie znajdziecie, ponieważ została zaliczona do apokryfów. Mimo to nawet protestanccy historycy i teolodzy powszechnie przyznają, że ma ona nieocenioną wartość historyczną, będąc niemal perfekcyjną kroniką polityczną i militarną tamtych czasów.

    Wszystko zaczyna się od potężnego kryzysu geopolitycznego oraz działań człowieka, które doprowadziły do eksplozji gniewu narodu wybranego. Słowa z 1 Księgi Machabejskiej 1:10 opisują ten moment: Spomiędzy nich wyszedł korzeń wszelkiego grzechu - Antioch Epifanes, syn króla Antiocha. Przebywał on w Rzymie jako zakładnik, zaczął panować w sto trzydziestym siódmym roku panowania greckiego. Ten władca z dynastii Seleucydów spędził w młodości kilkanaście lat w Rzymie na mocy upokarzającego traktatu z 188 roku p.n.e. Gdy wrócił na tron w Syrii, postanowił siłą zhellenizować swoje państwo, pokonał Egipt Ptolemeuszów, ruszył na Jerozolimę i zapragnął zjednoczyć poddanych w jednej religii greckiej.

    Dramatycznym punktem tej polityki było wydarzenie opisane w 1 Księdze Machabejskiej 1:54: W dniu piętnastym miesiąca Kislew sto czterdziestego piątego roku na ołtarzu całopalenia wybudowano ohydę spustoszenia, a w okolicznych miastach judzkich pobudowano także ołtarze. Mowa tutaj o wzniesieniu ołtarza Zeusa w jerozolimskiej świątyni, czemu Wielu Żydów, w tym niektórzy kapłani, się podporządkowało. Gdy jednak królewscy urzędnicy zażądali w miasteczku Modin składania pogańskich ofiar, stary kapłan powiedział dość. W 1 Księdze Machabejskiej 2:23-24 czytamy: Zaledwie skończył mówić te słowa, pewien człowiek, Judejczyk, przystąpił do ołtarza w Modin, ażeby złożyć ofiarę, zgodnie z królewskim dekretem. Gdy zobaczył to Matatiasz, zapłonął gorliwością i zadrżały mu nerki, i zawrzał gniewem, który był słuszny. Pobiegł więc i zabił tamtego obok ołtarza.

    Ten moment zwrotny stał się iskrą dla zbrojnego powstania. Matatiasz, patriarcha rodu z kapłańskiego plemienia Joaariba, zniszczył pogański ołtarz, zabił zdrajcę i królewskiego komisarza, a następnie uciekł w góry z synami, ratując tożsamość religijną narodu przed rozmyciem w kulturze hellenistycznej. Po jego śmierci dowództwo przejął syn Juda, nazwany Machabeuszem, czyli Młotem, od którego imienia cała dynastia oraz księgi wzięły swoją nazwę, choć historycznie nazywa się ich również Hasmoneuszami. W 1 Księdze Machabejskiej 4:36 opisano ich największy sukces: Juda i jego bracia powiedzieli: Oto nasi wrogowie są starci. Chodźmy, aby świątynię oczyścić i na nowo poświęcić. Po pokonaniu wojsk syryjskich Juda wprowadził żołnierzy do zbezczeszczonej świątyni, oczyścił ją, odbudował ołtarz i zapalił menorę, co dało początek świętu Chanuka. Juda walczył do końca i zginął bohatersko pod Elasą.

    Nie wszyscy bracia doczekali ostatecznego zwycięstwa, płacąc najwyższą cenę w różnych fazach walki. Eleazar, brat Judy, zapisał się w pamięci podczas bitwy pod Bet-Zacharia. Zauważając słonia ubranego w królewskie pancerze, podjął desperacki atak, co oddaje 1 Księga Machabejska 6:46: Wtedy podszedł do słonia, przebił go od spodu i zabił, a słoń padając na ziemię przywalił go. Tak oddat tam życie. Myśląc, że uderza w samego króla, wbił miecz pod wielkie zwierzę i zginął pod jego ciężarem, stając się archetypem ostatecznego poświęcenia. Po śmierci Judy stery przejął Jonatan, zwany Apfusem, zmieniając taktykę na sprytną grę dyplomatyczną. W 1 Księdze Machabejskiej 10:20 król Aleksander kieruje do niego słowa: Dlatego ustanawiamy cię dzisiaj arcykapłanem twego narodu, nadajemy ci tytuł królewskiego przyjaciela. Trzymaj naszą stronę i dochowaj nam...

    Thu, 08 Oct 2026
  • 83 - 83 - Tymoteusz

    Apostoł Paweł spotkał Tymoteusza w Listrze. W Dziejach Apostolskich 16:1 czytamy: “Dotarł też do Derbe i do Listry. A był tam pewien uczeń, imieniem Tymoteusz, syn Żydówki, która była wierząca, i ojca Greka”. Czy był to pierwszy raz? Była to druga podróż apostoła przez te tereny. Pierwsza podróż została opisana w 14 rozdziale. Apostoł został wtedy ukamienowany. Prześladowcy myśleli że umarł i pozostawili go za miastem. Co się stało później? W Dziejach 14:20 czytamy: “Kiedy go jednak uczniowie obstąpili, wstał i wszedł do miasta; nazajutrz zaś odszedł z Barnabą do Derbe”. Paweł wrócił do Listry i spędził tam noc. Nie wiemy gdzie czy u kogo, ale jest możliwe, że był to właśnie dom Tymoteusza. Miał on matkę i babkę które były chrześcijanami oraz ojca Greka. Nie chodziło tutaj najprawdopodobniej o narodowość ojca, ale o jego wierzenia religijne.

    W Dziejach 16:3 czytamy: “Paweł chciał, aby ten udał się z nim w drogę, toteż wziąwszy go, obrzezał ze względu na Żydów, którzy mieszkali w owych okolicach; wszyscy bowiem wiedzieli, że jego ojciec był Grekiem”. Gdy wiele lat później apostoł pisał 2 List do Tymoteusza wymienił osoby z jego rodziny w pewenej kolejności. W 2 Tymoteusza 1:5 czytamy: “Przywodzę sobie na pamięć nieobłudną wiarę twoją, która była zadomowiona w babce twojej Loidzie i w matce twojej Eunice, a pewien jestem, że i w tobie żyje”. Myślę, że można założyć, że najbardziej religijna w rodzinie była babka Loida. Jej córka chyba mniej, bo wyszła za Greka. Sam Tymoteusz w młodości pewnie chodził do greckich świątyń z ojcem. Coś się jednak zmieniło. W Dziejach 16:2 czytamy, że miał dobrą opinię w Listrze, ale także w pobliskim Ikonium.

    Być może podczas pierwszej podróży po ukamienowaniu Pawła spędził on noc właśnie w domu Tymoteusza. Być może jego matka i babka opatrywały go. Paweł stamtąd poszedł do Derbe i potem wrócił do Listry. Być może ponownie się spotkali. Później apostoł przybył tam około 2 lata później podczas drugiej podróży misjonarskiej. Jak czytaliśmy Tymoteusz był już gotowy i miał dobrą opinię w Listrze ale także w Ikonium. Nie wiemy nic o rodzeństwie, ale można sobie wyobrazić, że ojciec Grek nie był zadowolony, że Tymoteusz zostaje chrześcijaninem i dodatkowo postanawia dołączyć do człowieka, który w Listrze został ukamienowany. Matka i babka zapewne wspierały Tymoteusza w tej decyzji, ale ojciec raczej na pewno był przeciwny.

    Z rodzinnej Listry Tymoteusz poszedł z Pawłem do pobliskiego Ikonium. Jak czytamy w Dziejach 16:2: “Bracia z Listry i Ikonium wystawili mu dobre świadectwo”. Tak więc młodzieniec ten już pewnie wcześniej odwiedzał Ikonium. Co ciekawe Dzieje Apostolskie w rozdziałach 16 i 17 wymieniają jako podróżujących Pawła i Sylasa. Oznacza to, że Tymoteusz był pomocnikiem. Podobnie jak podczas pierwszej podróży misjonarskiej wysłannikami byli Paweł i Barnaba, ale mieli Marka do pomocy. Możemy chyba założyć, że głównie głoszeniem zajmował się Paweł i Sylas, a Tymoteusz być może zajmował się przygotowywaniem posiłków etc. Kolejną wzmiankę o tym młodzieńcu znajdujemy dopiero w Dziejach 17:14.

    Paweł udał się najpierw do Filippi w dzisiejszej Grecji. Potem do Tesaloniki oraz Berei. We wszystkich tych miastach spotkały go prześladowania. Dlatego w Dziejach 17:14 czytamy: “Lecz wtedy bracia wyprawili zaraz Pawła w drogę ku morzu, Sylas i Tymoteusz zaś tam pozostali”. Plan był najwyraźniej taki, że Tymoteusz miał tylko pomagać, ale ponieważ w Berei go zabrakło jego rolę musiał chyba przejąć Sylas i młody Tymoteusz. Paweł sam głosił w Atenach, a później w Koryncie. Dopiero tam przybyli Sylas i Tymoteusz.

    Tymoteusz musiał się dobrze spisać w Macedonii, bo w Dziejach 19:22 czytamy, że Paweł: “Wysłał więc do Macedonii dwóch pomocników swoich, Tymoteusza i Erasta, a sam pozostał przez czas jakiś w Azji”. Apostoł musiał ufać swojemu pomocnikowi, który został wcześniej wypróbowany. W kolejnym rozdziale czytamy, że po kilku miesiącach również Paweł tam...

    Fri, 11 Sep 2026
  • 82 - 82 - 12 apostołów

    W języku greckim istniało słowo angelos oznaczające posłańca. W Nowym Testamencie użyto go jako tłumaczenie hebrajskiego terminu malah, czyli posłaniec. Oczywiście Biblia używa tych terminów malah i angelos w odniesieniu do posłańców duchowych, czyli aniołów. Ale czasami te terminy odnoszą się do ludzi. Gdy jednak Jezus wybierał apostołów użył innego słowa. Greckie słowo angelos to po prostu posłaniec przynoszący jakąś wieść, ale słowo apostolos oznacza kogoś kto jest oficjalnym przedstawicielem. Termin ten oznacza wysłanego, delegata czy emisariusza. W świecie greckim i żydowskim miał silniejsze znaczenie niż zwykły posłaniec, bo wskazywał na osobę działającą z upoważnienia tego, kto ją wysłał.

    Co ciekawe tego słowa użyto też wobec Jezusa w Hebrajczyków 3:1 w przekładzie Biblii Tysiąclecia czytamy: “Dlatego, bracia święci, uczestnicy powołania niebieskiego, zwróćcie uwagę na Apostoła i Arcykapłana naszego wyznania, Jezusa”. Biblia Warszawska tłumaczy to jako posłańca, czytamy tam: “zważcie na Jezusa, posłańca i arcykapłana naszego wyznania”.

    Tego słowa używano też wobec innych wysłanników. O Tytusie w 2 Koryntian 8:23 czytamy: “Co do Tytusa, jest on moim towarzyszem i współpracownikiem wśród was; co zaś do naszych braci, są oni posłańcami zborów, chwałą Chrystusową”. Tytus został nazwany “posłańcem zborów”. W przekładzie Biblii Wujka lub Biblii gdańskiej przeczytamy w tym miejscu, że był apostołem zborów. Dokładnie w ten sam sposób Paweł był apostołem. Jednak w tej audycji skupię się na 12 apostołach wybranych przez Jezusa. 

    Listę 12 apostołów wymieniają trzej ewangeliści: Mateusz w rozdziale 10 (Mateusza 10:2-4), Marek w 3 (Marka 3:16-19), a Łukasz w 6 (Łukasza 6:13-16). Listę 11 apostołów (bez Judasza) wymieniono jeszcze w Dziejach Apostolskich 1:13. Wszystkie te listy są dość podobne. Ewangelista Jan opisuje jak Jan Chrzciciel wskazał dwóm swoim uczniom Jezusa, którzy zaraz poszli za nim. W Jana 1:40 czytamy: “Andrzej, brat Szymona Piotra, był jednym z tych dwóch, którzy to słyszeli od Jana i poszli za nim”. On zaraz poszedł po swojego brata Szymona, któremu Jezus od razu zmienił imię na Kefas, czyli Piotr. Prawdopodobnie drugim uczniem był sam Jan, który przyprowadził swojego brata Jakuba. Ta czwórka zawsze znajduje się na początku każdej listy apostołów.

    Później Jezus udał się do Galilei, być może idąc z czterema pierwszymi uczniami. Kolejnym był Filip. W Jana 1:44 czytamy: “Filip był z Betsaidy, miasta Andrzeja i Piotra”. Filip odszukał Natanaela. W kolejnym rozdziale Jan opisuje wesele w Kanie Galilejskiej. Co ciekawe właśnie stamtąd pochodził ten Natanael o czym czytamy w Jana 21:2. Tak więc Piotr, Andrzej, Jakub i Jan zostali uczniami Jezusa prawdopodobnie nad Jordanem gdzie działał Jan Chrzciciel. Potem udali się razem do Galilei idąc przez Betsaidę gdzie być może uczniem został Filip, a potem poszli do Kany gdzie uczniem został Natanael. Myślę, że tak to mogło wyglądać, ale to tylko przypuszczenia.

    Jak czytaliśmy w Jana 1:44 Piotr i Andrzej pochodzili z Betsaidy, z której był też Filip. Później jednak chyba przenieśli się do Kafarnaum. Tam mieszkała teściowa Piotra. Być może więc Piotr pochodził z Betsaidy, ale po ślubie przeniósł się do żony do Kafarnaum. Wydaje się, że po tym jak tych 6 uczniów spędziło czas z Jezusem wrócili oni do swoich zajęć, w tym pierwsza czwórka do rybołówstwa. W Łukasza 5:3 czytamy o Jezusie “A wszedłszy do jednej z tych łodzi, należącej do Szymona, prosił go, aby nieco odjechał od brzegu; i usiadłszy, nauczał rzesze z łodzi”.

    Ewangelia Jana wyjaśnia, że Jezus znał już Szymona Piotra, a więc jego prośba, aby wykorzystać tę łódź do wygłoszenia kazania do ludzi na brzegu nie była zaskoczeniem. Także późniejsze słowa Jezusa do Piotra i pozostałych, aby pozostawili rybołówstwo i stali się rybakami ludzi. Ich decyzja, że od razu porzucili wszystko i poszli za nim też jest bardziej zrozumiała gdy uświadomimy sobie, że oni już...

    Tue, 09 Jun 2026
  • 81 - 81 - Damaszek

    Damaszek bywa nazywany jednym z najstarszych stale zamieszkanych miast świata. Ludzie mieszkali tu od tysięcy lat, a samo miasto pojawia się w źródłach starożytnych wcześniej niż Rzym, Londyn czy Paryż. Znajduje się na północny wschód od góry Hermon. Na wschód od Damaszku znajduje się Pustynia Syryjska, ale samo miasto znajduje się nad rzeką Barada, w starożytności nazywaną Abana. W 2 Królewskiej 5:12 znajdujemy słowa Namana Syryjczyka: “Czy rzeki damasceńskie Abana i Parpar nie są lepsze od wszystkich wód izraelskich?”. Ta rzeka tworzy oazę, która stała się początkiem tego miasta. Tędy przechodziły starożytne szlaki kupieckie.

    Józef Flawiusz twierdził, że Damaszek założył wnuk Sema. W Rodzaju 10:22 czytamy: “Synami Sema są: Elam, Assur, Arpachszad, Lud i Aram”. Abraham wywodził się od Arpachszada, a Syryjczycy mieli się wywodzić od Arama. W oryginale hebrajskim gdy mowa jest o Syrii używa się słowa Aram. Tak jak Etiopię nazywa się Kusz, tak właśnie Syrię w tamtych czasach określano jako Aram. Ja będę korzystał z przekładu Biblii Warszawskiej gdzie pozostawiono słowo Aram i Aramejczycy, ale w wielu Bibliach przetłumaczono to na Syrię i Syryjczyków. Aram to słowo hebrajskie, ale Grecy używali nazwy Syria. Prawdopodobnie dlatego, że był to skrót od słowa Asyria. Ja muszę powiedzieć, że mi się kiedyś myliły Syria z Asyrią.

    Prawdopodobnie przez Damaszek przechodził Abram. W Rodzaju 15:2 czytamy: “Wtedy Abram odpowiedział: Panie Boże, cóż mi możesz dać, gdy ja schodzę bezdzietny, a dziedzicem domu mego będzie Eliezer z Damaszku”. Słowa te wypowiada bezdzietny jeszcze wtedy Abram. Według ówczesnego zwyczaju miał po nim dziedziczyć sługa czyli wymieniony Eliezer z Damaszku. Wygląda na to, że Abraham przechodził przez Damaszek i tam dołączył do niego ten sługa. Abram znalazł się tam ponownie gdy odbijał swojego bratanka Lota. W Rodzaju 14:15 “Potem podzieliwszy swój oddział, napadł na nich w nocy ze sługami swymi, pobił ich i ścigał aż do Choby, na północ od Damaszku”. Być może skorzystał wtedy z wiedzy Eliezera, który wychował się w tych stronach.

    W czasach Dawida Damaszek był stolicą jednego z syryjskich królestw. W 2 Samuela 8:5 czytamy: “Gdy zaś nadciągnęli Aramejczycy damasceńscy na pomoc Hadadezerowi, królowi Soby, Dawid pobił z Aramejczyków dwadzieścia dwa tysiące wojowników”. Aramejczycy damasceńscy to Syryjczycy z Damaszku. Dawid podporządkował sobie Damaszek, ale sytuacja zmieniła się za rządów Salomona. W 1 Królewskiej 11:24 czytamy o Rezonie: “Zebrał on wokoło siebie wojowników i został wodzem bandy. Gdy Dawid ich pobił, udali się do Damaszku i tam się osiedlili, i uczynili go królem nad Damaszkiem”. Był on przeciwnikiem Izraela w czasach Salomona.

    Kolejny król Damaszku pojawia się w czasach dwóch królestw. Ben-Hadad miał sojusz z królem Izraela Baszą, ale król Judy Asa posłał mu srebro i złoto. W 2 Kronik 16:4 czytamy: “Ben-Hadad przychylił się do prośby króla Asy i wyprawił swoich dowódców przeciwko miastom izraelskim”. Jest to pierwszy z trzech królów o tym imieniu. Hadad to bóg burzy jak kananejski Baal. Ben jak pewnie wiecie znaczy syn. W ten sposób władcy sugerowali boskie pochodzenie lub chociaż boską opiekę.

    Ben-Hadad II wielokrotnie próbował podbić Izrael. Na koniec dostał się do niewoli. W 1 Królewskiej 20:34 zapisano słowa Ben-Hadada oraz Achaba, czytamy tam: “Ten zaś rzekł do niego: Miasta, które zabrał mój ojciec twojemu ojcu, zwrócę, ty zaś możesz sobie w Damaszku urządzić bazary, jak mój ojciec urządził sobie w Samarii. Ja zaś - rzekł Achab - wypuszczę cię na wolność jako mojego sprzymierzeńca. I zawarł z nim przymierze, i wypuścił go wolno”. To, że Ben-Hadad II wspomniał swojego ojca, który żył równolegle z ojcem Achaba przyjmuje się za dowód, że nie jest on tym samym królem Damaszku wspomnianym w czasach Asy, choć teoretycznie było to możliwe.

    Prorok przepowiedział, że Achab umrze ponieważ wypuścił Ben-Hadada II. Gdy później doszło do...

    Sat, 25 Apr 2026
Weitere Folgen anzeigen