Łapacz słów. Podcast o języku

Czy Izabela Łęcka naprawdę mogła powiedzieć „kurwa”? Mogła. Ale to jest najmniej ciekawa część tej historii. To słowo istniało w polszczyźnie na długo przed czasami Wokulskiego. Problem w tym, że w ustach młodej arystokratki znaczyłoby społecznie coś zupełnie innego niż dzisiaj.

W tym odcinku „Łapacza Słów” zaglądam do języka XIX-wiecznych salonów i samej „Lalki”. Sprawdzam, jak przeklinali bohaterowie Prusa, dlaczego Wokulski mógł mówić inaczej z Rzeckim, a inaczej z Izabelą, i co właściwie było językowym przekroczeniem dla kobiety z jej sfery.

Bo może odpowiednikiem dzisiejszego „kurwa” wcale nie było „do diabła”. Może większym skandalem byłoby niewinne dla naszych uszu: „Pan jest ładak!”.

To także opowieść o nowej „Lalce” Netfliksa, ale przede wszystkim o tym, że język zdradza klasę, relacje i hierarchię. I że wulgaryzm nie siedzi wyłącznie w słowie. Siedzi w granicy, którą to słowo przekracza.

A jeśli temat przekleństw cholernie Cię intereuje, posłuchaj odcinka "Przeklnij mnie!". Dowiesz się z niego, czy „dupa” zawsze była brzydka, czy przekleństwa mogą podnieść morale w pracy i dlaczego czasem pomagają przetrwać ból.


Odcinek znajdziesz tu: https://api.spreaker.com/v2/episodes/65569848/download.mp3

Źródła wykorzystane w odcinku obejmują m.in. „Lalkę” Bolesława Prusa, „Polszczyznę dziewiętnastowiecznych salonów” Elżbiety Umińskiej-Tytoń oraz „Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku” Instytutu Języka Polskiego PAN

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Jak opowiedzieć o czymś tak zwyczajnym jak śrubka, dach albo system logistyczny, żeby ktoś naprawdę chciał słuchać? W tym odcinku mówię o tym, dlaczego dobra komunikacja nie zaczyna się od produktu, tylko od bohatera.

O tym, jak działa narracyjne zanurzenie, dlaczego łatwiej zapamiętujemy świat, w którym coś się dzieje, niż listę zalet, i czemu marki tak często popełniają ten sam błąd: opowiadają wyłącznie o sobie.
Sięgam do badań Melanie Green, Timothy’ego Brocka i Jennifer Escalas nad narracją, perswazją i tym, co dzieje się wtedy, kiedy odbiorca zaczyna widzieć w historii samego siebie.
Jest też trochę o Campbellu, podróży bohatera i o tym, dlaczego nie każda blachodachówka musi przechodzić przez „wezwanie do przygody”.

Najważniejsze pytanie tego odcinka brzmi jednak bardzo prosto - nie: co chcemy powiedzieć o sobie? Tylko: w czyjej historii jesteśmy potrzebni?

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Nie zawsze trzeba skłamać, żeby ukryć prawdę. Czasem wystarczy nazwać ją inaczej. „Zwolnienia” stają się „optymalizacją zatrudnienia”, wojna „specjalną operacją wojskową”, a słowa, które brzmią zbyt brutalnie, zastępujemy łagodniejszymi.
Eufemizmy mogą chronić przed bólem, ale mogą też sprawić, że trudniej dostrzec sprawcę, ofiarę albo odpowiedzialność. W tym odcinku „Łapacza Słów” sprawdzam, co na ten temat mówią badania. Czy eufemizm rzeczywiście zmienia ocenę tego samego czynu? Czy łagodniejsze słowo wywołuje słabszą reakcję emocjonalną? Będzie też o doublespeak George’a Orwella, eufemistycznej bieżni oraz o tym, jak „dupa” najpierw pozwoliła nie mówić „rzyć”, a potem sama przestała nadawać się do eleganckiej rozmowy.
Eufemizm nie musi kłamać. Czasem wystarczy, że postawi przed rzeczywistością parawan.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

🎙️ NOWA SERIA „ŁAPACZA SŁÓW” | SŁOWA, KTÓRE NAMI RZĄDZĄ

Rozpoczynam nową serię podcastu, w której będę przyglądać się słowom trochę inaczej. 
Nie tylko temu, co znaczą, ale też temu, co robią z naszym myśleniem, emocjami i sposobem patrzenia na świat.

Będzie o języku reklamy i polityki, metaforach, eufemizmach, etykietowaniu, perswazji i manipulacji. Będą eksperymenty psychologiczne, badania językoznawców i kognitywistów, a także całkiem zwyczajne słowa, które okazują się znacznie mniej niewinne, niż nam się wydawało.

Na początek:
Czy słowa mogą zmieniać rzeczywistość?
Zaglądam psychologów społecznych, kognitywistów, ekonomistów.  Bo język nie jest tylko narzędziem opisywania świata.  Czasami podpowiada nam, jak ten świat zobaczyć.

🎧 Pierwszy odcinek nowej serii już w „Łapaczu Słów”.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

„Dobrze”.Przeczytajcie to słowo jeszcze raz. Czy brzmi neutralnie? Chłodno? Serdecznie? 
A może jak trzaśnięcie drzwiami, tylko zapisane pięcioma literami?

W najnowszym odcinku „Łapacza słów” rozmawiamy o tym, że słowa są zaledwie częścią komunikatu. Kiedy rozmawiamy twarzą w twarz, znaczenie dopowiadają oddech, głos, spojrzenie, gest, postawa ciała, odległość między rozmówcami, a nawet ubranie i przestrzeń. W pisanej wiadomości zostaje nam nagi tekst. I wtedy brakujące elementy komunikatu uzupełniamy sobą. Własnym nastrojem, wspomnieniami, lękiem, wiedzą o nadawcy i historią relacji. To dlatego jedno niewinne „dobrze” może znaczyć: "oczywiście" albo: "jestem obrażona" lub: "przyjęłam do wiadomości" czy też mieć jeszcze inne odcienie.

Klasyczne badania nad komunikacją mailową pokazywały, że nadawcy przeceniają swoją zdolność przekazywania ironii i tonu. Pisząc, sami słyszą w głowie melodię zdania, ale zapominają, że odbiorca jej nie zna.  Problemem nie jest brak tonu, ale fakt, że istnieją dwa tony naraz: ten, który nadawca słyszał w swojej głowie, i ten, który odbiorca dopisał ze swojej. I może zanim pokłócimy się o kropkę, warto zapytać: „Jak mam to przeczytać?”
Bo wiadomość tekstowa nie jest komunikatem bez emocji. Jest komunikatem, któremu część emocji musi pożyczyć odbiorca.

Posłuchajcie rozmowy z ekolingwistami prof. Joanną Pupel-Wobalis i prof. Stanisławem Pupelem z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
A jeśli lubicie moje językowe wyprawy i podcastowe śledztwa, możecie zostać ich Patronami. A nawet więcej: możecie adoptować słowo!

Możecie wybrać jedno z tych, które przygotuję - słowa wytypowane przeze mnie: trochę zapomniane, niedopieszczone, zepchnięte na margines (oto garstka kandydatów : abnegat, mitrężyć, safanduła, rewerans, kontent, wszeteczny, imponderabilia, ancymon, zawierucha, ukojenie).

Ale możecie też przyjść z własnym kandydatem. Z jakimś słowem-sierotką. Takim, które kochacie, a którego nikt już nie wyprowadza na spacer w zdaniu. Albo takim, które w Waszym odczuciu zasługuje na drugie życie.

Dla patrona przygotuję osobny wpis o adoptowanym słowie: z historią, znaczeniami, ciekawostkami i przykładami użycia. Słowo dostanie swoją biografię i chwilę światła.

Działam w pojedynkę. Każdy odcinek to godziny czytania, researchu i montażu. Wasze wsparcie pozwala mi robić to regularnie i z uważnością.

Zapraszam. Adopcje słów trwają

Link do patronowania tu: https://buycoffee.to/lapaczslow?tab=subs

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Glosa to dopisek. Komentarz zapisany przy tekście, na marginesie, między wersami, czasem bardzo drobnym pismem. Coś, co miało tylko objaśniać główny tekst, ale po wiekach samo staje się śladem czyjegoś myślenia, czyjegoś głosu, czyjejś obecności.

I może właśnie tak warto słuchać średniowiecza: nie tylko przez wielkie opowieści o królach, bitwach, zakonach i katedrach, ale też przez glosy. Przez dopiski, przeoczenia, formy żeńskie, zaklęcia zapisane na końcu rękopisu, słowa, które komuś wydały się ważne na tyle, żeby je utrwalić.
Bo historia języka często nie mówi do nas głosem głównym. 

A potem okazuje się, że właśnie tam - na marginesie - przechowało się coś najżywszego.
„Jam posełkini jego” - mówi Maryja w piętnastowiecznej pieśni o zwiastowaniu. Nie „służebnica” w naszym dzisiejszym sensie, ale właśnie posełkini. Jedno staropolskie zdanie, a wykopuje cały tunel pod współczesnymi sporami o język. 

Bo nagle widać, że feminatywy nie są kaprysem nowoczesności. Że dawna polszczyzna potrafiła nazywać kobiece role bez nerwowego chichotu. Że średniowiecze nie było wyłącznie epoką milczących niewiast, ale także królowych, mistyczek, lekarek, prorokiń, walecznic i kobiet, które miały głos - choć często musimy go wydobywać spod męskich zapisów, kaznodziejskich pouczeń i późniejszych stereotypów.

W tym odcinku „Łapacza słów” rozmawiam z mediewistą dr. Łukaszem Kozakiem o średniowiecznych kobietach, sprawczości, zaklęciach, wyzwiskach i słowach, które przez wieki zmieniły znaczenie, ale nie straciły swojej mocy.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
A jeśli lubicie moje językowe wyprawy i podcastowe śledztwa, możecie zostać ich Patronami. A nawet więcej: możecie adoptować słowo!

Możecie wybrać jedno z tych, które przygotuję - słowa wytypowane przeze mnie: trochę zapomniane, niedopieszczone, zepchnięte na margines (oto garstka kandydatów : abnegat, mitrężyć, safanduła, rewerans, kontent, wszeteczny, imponderabilia, ancymon, zawierucha, ukojenie).

Ale możecie też przyjść z własnym kandydatem. Z jakimś słowem-sierotką. Takim, które kochacie, a którego nikt już nie wyprowadza na spacer w zdaniu. Albo takim, które w Waszym odczuciu zasługuje na drugie życie.

Dla patrona przygotuję osobny wpis o adoptowanym słowie: z historią, znaczeniami, ciekawostkami i przykładami użycia. Słowo dostanie swoją biografię i chwilę światła.

Działam w pojedynkę. Każdy odcinek to godziny czytania, researchu i montażu. Wasze wsparcie pozwala mi robić to regularnie i z uważnością.

Zapraszam. Adopcje słów trwają

Link do patronowania tu: https://buycoffee.to/lapaczslow?tab=subs

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Wyobraźcie sobie: przez dwa tysiące lat nie macie własnego państwa, przenosicie się z Hiszpanii do Turcji, z Niemiec do Polski, a jedyne, co macie naprawdę stałego, to litery.

W tym odcinku „Łapacza słów” razem Tamarą Sztymą z Muzeum Żydów Polskich "Polin" ruszamy tropem języków żydowskich i szukamy w nich wspólnego rdzenia. Bo nie ma jednego żydowskiego języka - jest hebrajski, jidysz, ladino, judeoarabski i cała mapa innych, które rodziły się w diasporze, niosąc pamięć, religię, codzienność i tożsamość.

Rozmawiamy też o tym, jak hebrajski wrócił do życia po wiekach, dlaczego jidysz bywał językiem wstydu, a także o niezwykłej mocy słów, które mogły stwarzać świat. To odcinek o języku, historii, wygnaniu, pamięci i o tym, że w słowach naprawdę mieszka więcej, niż nam się wydaje.

Pretekstem do powstania odcinka jest wystawa czasowa w Muzeum Polin zatytułowana "Moc słów".
https://www.polin.pl/pl/wydarzenie/wystawa-moc-slow-o-jezykach-zydowskich
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
A jeśli lubicie moje językowe wyprawy i podcastowe śledztwa, możecie zostać ich Patronami. A nawet więcej: możecie adoptować słowo!

Możecie wybrać jedno z tych, które przygotuję - słowa wytypowane przeze mnie: trochę zapomniane, niedopieszczone, zepchnięte na margines (oto garstka kandydatów : abnegat, mitrężyć, safanduła, rewerans, kontent, wszeteczny, imponderabilia, ancymon, zawierucha, ukojenie).

Ale możecie też przyjść z własnym kandydatem. Z jakimś słowem-sierotką. Takim, które kochacie, a którego nikt już nie wyprowadza na spacer w zdaniu. Albo takim, które w Waszym odczuciu zasługuje na drugie życie.

Dla patrona przygotuję osobny wpis o adoptowanym słowie: z historią, znaczeniami, ciekawostkami i przykładami użycia. Słowo dostanie swoją biografię i chwilę światła.

Działam w pojedynkę. Każdy odcinek to godziny czytania, researchu i montażu. Wasze wsparcie pozwala mi robić to regularnie i z uważnością.

Zapraszam. Adopcje słów trwają

Link do patronowania tu: https://buycoffee.to/lapaczslow?tab=subs

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

W tym odcinku przenosimy się do Afryki, do miejsca, które wypełnia język hausa.  Język, który wyrósł z kurzu szlaków karawanowych, z negocjacji prowadzonych pod gołym niebem, z religijnych pieśni i z handlu, w którym słowo bywało silniejsze niż podpis.

Dziś mówi nim kilkadziesiąt milionów ludzi, ale w Europie jest niewidzialny. Tymczasem Stał się nośnikiem islamu, językiem targów, poezji i kina. Jest jednym z najważniejszych języków Afryki.
Z afrykanistką prof. Niną Pawlak sprawdzamy, jak brzmi język, w którym to, że "jest dobrze” znaczy tyle, że świat zachował równowagę.
----------------------------------------------------------------------
A jeśli lubicie moje językowe wyprawy i podcastowe śledztwa, możecie zostać ich Patronami. A nawet więcej: możecie adoptować słowo!

Możecie wybrać jedno z tych, które przygotuję - słowa wytypowane przeze mnie: trochę zapomniane, niedopieszczone, zepchnięte na margines (oto garstka kandydatów : abnegat, mitrężyć, safanduła, rewerans, kontent, wszeteczny, imponderabilia, ancymon, zawierucha, ukojenie).

Ale możecie też przyjść z własnym kandydatem. Z jakimś słowem-sierotką. Takim, które kochacie, a którego nikt już nie wyprowadza na spacer w zdaniu. Albo takim, które w Waszym odczuciu zasługuje na drugie życie.

Dla patrona przygotuję osobny wpis o adoptowanym słowie: z historią, znaczeniami, ciekawostkami i przykładami użycia. Słowo dostanie swoją biografię i chwilę światła.

Działam w pojedynkę. Każdy odcinek to godziny czytania, researchu i montażu. Wasze wsparcie pozwala mi robić to regularnie i z uważnością.

Zapraszam. Adopcje słów trwają

Link do patronowania tu: https://buycoffee.to/lapaczslow?tab=subs

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

To będzie historia o tym, jak pogadać z kimś, kto od pięciu wieków już nie żyje. W tym odcinku „Łapacza słów” zaglądamy  do bazgrołów, dopisków, przekreśleń i emocjonalnych komentarzy dawnych czytelników zostawianych na marginesach książek.
 To oni odpowiadają autorom, obrażają się, polemizują, poprawiają „herezje” i zostawiają po sobie ślady tak intymne, jakby pisali je wczoraj.

To rozmowa dr Martyną Osuch i dr. Wojciechem Kordyzonem, historykami książek, o książkach jako dawnych mediach społecznościowych, o języku, który przechowuje gniew, czułość i potrzebę bycia usłyszanym - nawet po śmierci właściciela. 

Pretekstem do rozmowy jest Polska Baza Proweniencyjna, która - dzięki pracy badaczy - powstała w Gabinecie Starych Druków Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie

Zapraszam do słuchania. To będzie podróż z dużą dawką czułej ironii wobec naszej bardzo ludzkiej potrzeby zostawiania śladów :)

A jeśli lubicie takie tematy, posłuchajcie też odcinka o dawnych archiwach: https://www.spreaker.com/episode/zapiski-na-marginesach-zycia-co-kryja-ksiegi-metrykalne--68195134

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

W radiu cisza to błąd. „Dziura w eterze”. W życiu często bierzemy ją za niepewność, brak wiedzy albo zwykły stres. Ale jest też inna cisza. Taka, która nie jest pustką, tylko walką. Dzieje się wtedy, gdy doskonale wiesz, co chcesz powiedzieć. Masz w głowie gotowy plan, całą strukturę zdania. Ale sygnał nie przechodzi. Mózg wysyła komendę „start”, a ciało odpowiada blokadą.

Dziś porozmawiamy o jąkaniu. Ale nie o tym, które kojarzymy z nieśmiałością czy lękiem przed ludźmi. To mit, o którym zapominamy w pierwszej minucie.

Porozmawiamy o biologii  jąkania - o specyficznym „okablowaniu” mózgu, o sieciach neuronowych, które czasem gubią rytm. I o tym, dlaczego dla niektórych mówienie jest jak chodzenie po kruchym lodzie, gdzie każdy krok grozi, jak to mówią sami jąkający się, „małym umieraniem”.

Zastanowimy się też, czy jąkanie może być po prostu innym językiem? Dialektem, który warto zaakceptować, zamiast go naprawiać?

Moją gościnią jest prof. Katarzyna Węsierska, która o jąkaniu wie chyba wszystko. Zapraszam do słuchania!

A jeśli interesuje Was to, jak język działa w mózgu, zajrzyjcie do archiwalnych odcinków: znajdziecie tam rozmowę o afazji: https://open.spotify.com/episode/3zU4U6PZiuspPcJTSxoDrw?si=3XAWsVKeRvisuIhnEHW7aw

o dysleksji: https://open.spotify.com/episode/4FPbgXXF5uws46Eck8kvUx?si=bPAWn1VtRz6zrnmQtQjyvA

 czy o tym, jak nasz mózg uczy się mówić: https://open.spotify.com/episode/0HdLC7svM0QeI9nO3zxD18?si=CvG9graHQoqLZ-Eb1oNuGA

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Archeolodzy znajdują kawałek drewna z wyrytymi runami. Napięcie rośnie. Czy to starożytne zaklęcie? Prośba do Odyna o zwycięstwo? Klątwa rzucona na wrogów?

Tłumaczenie brzmi: „Gyda mówi, że masz wracać do domu”.Koniec. Kropka. Prawdopodobnie mąż zasiedział się w karczmie, a wściekła żona – zamiast SMS-a – wysłała mu kawałek kory z wyrytym „do nogi!”.

I tu zaczyna się cała zabawa. Bo wbrew temu, co myślimy (dzięki ci, popkulturo!), runy to często nie była żadna wielka magia. To były średniowieczne żółte karteczki samoprzylepne. To były SMS-y ryte w drewnie, kości, a czasem nabazgrane na ścianie kościoła („Tu byłem”).

W najnowszym odcinku „Łapacza Słów” razem z prof. Dominiką Skrzypek odzieramy runy z tajemnicy.  I widzimy pismo ludzi, którzy robili błędy ortograficzne, wyznawali miłość i załatwiali sprawy spadkowe na wielkich głazach.

Chodźcie posłuchać o wikingach, którzy mieli swoje codzienne sprawy, a nie tylko topory. Gwarantuję - spojrzycie na ten kanciasty alfabet zupełnie inaczej.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Święta to nie tylko barszcz i pierogi. To przede wszystkim poligon językowy. Stół, przy którym spotykają się różne kody, różne pokolenia i różne wrażliwości. Czy konwenanse to gorset, który nas dusi, czy może kevlarowa kamizelka, która chroni nas przed emocjonalnym postrzałem?

W tym odcinku z jezykoznawczynią dr Agnieszką Rosińską-Mamej rozmawiam o gramatyce miłości w trybie rozkazującym i o tym, jak przeżyć Wigilię i nie zwariować pod ostrzałem trudnych pytań rodziny. No i jak taktownie nie dać się wciągnąć w niekomfortowe rozmowy. 

Radzimy też, jak składać życzenia, by nie było to coś, co zabrzmi jak formułka generowana przez AI i jak nie wpaść w pułapkę „nawzajem”.



Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Możesz zrobić doktorat na Uniwersytecie Warszawskim. Możesz pisać artykuły o teorii optymalności i spierać się o modele fonologiczne z naukowcami z całego świata. Możesz być perfekcyjnie dwujęzyczny i płynnie przechodzić z akademickiej polszczyzny na angielski.
Ale zróbmy prosty test.
Zamknij oczy. Zacznij liczyć w myślach.

Jeśli słyszysz: „jeden, dwa, trzy” — jesteś stąd, z nizin. Jeśli jednak, mimo lat spędzonych w bibliotekach i salach wykładowych, wciąż pojawia się: „roz, dwa, czi, śtyry…” — to znaczy, że język nie jest tylko narzędziem. 
Jest domem.

Dziś zabieram Was w Tatry, ale nie na górski szlak. W rozmowie z językoznawcą dr. Tomaszem Łuszczkiem sprawdzimy, dlaczego światowe teorie łamią sobie zęby na podhalańskim. I dlaczego w górach słowo „ceper” wcale nie musi obrażać turysty, ale może stać się wyrokiem dla kogoś, kto zapomniał, kim jest. 

To rozmowa o nauce, która próbuje dogonić znikający świat. I o tym, czy da się przestać być sobą, kiedy przestaje się mówić w swoim pierwszym języku.

Podoba Wam się, to co robię? Postawcie mi kawę. Wasze wsparcie pomaga mi tworzyć nowe treści. 
https://buycoffee.to/lapaczslow 

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Za chwilę poznamy Młodzieżowe Słowo Roku. I jak co roku my, dorośli - boomerzy z ambicją „bycia na czasie” - będziemy rzucać nim na prawo i lewo, udając, że świetnie rozumiemy świat, w którym żyją dzisiejsi nastolatkowie. Ale wystarczy posłuchać młodych przez pięć minut, żeby zrozumieć jedno: to jest inna planeta. I inny język.

Głosówki zamiast zdań, memy zamiast metafor, emotki zamiast przymiotników. A do tego świat, który bombarduje bodźcami szybciej, niż my zdążymy znaleźć w głowie odpowiednie słowo.

Czy młodzież naprawdę nie potrafi pisać? Czy może to my nie umiemy czytać ich rzeczywistości?
W tym odcinku rozmawiam z dr hab. Anną Dąbrowską o piśmienności młodego pokolenia, o śmierci zdań wielokrotnie złożonych, o nowej oralności, o tym, jak internet zmienia strukturę myślenia - i o tym, dlaczego sztuczna inteligencja może stać się gwoździem do trumny tradycyjnego pisania.

Zapraszam. To będzie rozmowa nie tylko o języku, ale i o tym, co nam dorosłym umyka, kiedy próbujemy udawać, że wciąż jesteśmy młodzi.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Wyobraźcie sobie wielką rodzinę, w której nikt nie lubi small talku. Gdzie na imieninach u cioci panuje cisza, a goście siedzą bezpieczne trzy metry od siebie. To rodzina języków ugrofińskich. Kuzyni, którzy są trochę osobni i bardzo nie lubią, jak się ich dotyka.
W tym odcinku z dr Martyną Kokotkiewicz z UAM sprawdzamy, jak różnie potoczyły się ich losy. 

To fascynujące studium charakterów!

Kuzyn Fiński: Został w zimnie i mroku. I chyba z desperackiej tęsknoty za ciepłem wymyślił najbardziej „przytulaśne” marki świata: Muminki i Świętego Mikołaja. Mistrz dystansu, który dał światu lekcję bliskości.

Kuzyn Saamski: Ten, który nigdy nie dał się zamknąć w czterech ścianach. Ignoruje granice (mieszka w czterech krajach naraz!). Podczas gdy reszta rodziny budowała miasta i serwery, on wolał nazywać śnieg na trzysta sposobów. Zamiast small-talku ma joik – śpiew, który nie tylko opowiada o człowieku, ale staje się człowiekiem. Najbardziej magiczny z rodzeństwa, który przypomina, że słowa służą nie tylko do komunikacji, ale do zaklinania rzeczywistości.

Kuzyn Węgierski: Wyjechał na południe, do słońca i wina. Powinien być duszą towarzystwa, prawda? A skąd. Zamiast bajek, dał nam Kostkę Rubika. Czystą, chłodną logikę i frustrację.

Kuzyn Estoński: Najmłodszy i najsprytniejszy. Nieśmiałość wyleczył technologią. Przeniósł całe państwo do internetu (Skype, e-urząd), żeby załatwiać sprawy bez konieczności patrzenia drugiemu człowiekowi w oczy.

Jak to możliwe, że języki, które mają po 15 przypadków i gramatykę jak z klocków LEGO, tak bardzo różnią się temperamentem? I dlaczego w popkulturze wygrywa ten, kto najlepiej opowiada historie, a nie ten, kto ma najstarszy rdzeń?

A jeśli Wam się spodoba - postawcie mi kawę. Wasze wsparcie pomaga mi tworzyć nowe treści. 
https://buycoffee.to/lapaczslow 

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Co to znaczy "być u siebie"? I czy można nigdzie nie czuć się do końca u siebie? O tym, czym jest podwójna tożsamość - dar i obciążenie - bycia Romką w Polsce, opowiada moja gościni, dr Joanna Talewicz, antropolożka i badaczka. 

To rozmowa, która obala mity. Nie tylko ten o hermetyczności kultury Romów, ale przede wszystkim o ich nomadyzmie, który w Europie nie był wyborem, a ucieczką.  

Czy wiecie, że na terenach dzisiejszej Rumunii Romowie mieli status niewolniczy przez kilkaset lat - od XIV wieku aż do drugiej połowy XIX wieku? To było najdłuższe niewolnictwo w historii Europy, o którym kompletnie nie uczymy się w szkołach. W odcinku rozmawiamy też o języku Romani, który przetrwał wieki bez formy pisanej, o historii "bez wytchnienia od traumy" i o tym, jak dziś Romowie odzyskują głos i opowiadają własną historię.
Zapraszam do słuchania! 
-------------------------------------------------------
A jeśli cenisz sobie dobre podcasty - wesprzyj mnie kawą! Dzięki temu mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z ciekawymi ludźmi o języku.
https://buycoffee.to/lapaczslow 



Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

"Grzeczne dziewczynki idą do nieba, a niegrzeczne tam, gdzie chcą". Znamy to hasło, prawda? Wszyscy je lubimy, bo czujemy w nim bunt i wolność. Ale czy zastanawialiście się kiedyś, dlaczego w ogóle musimy wybierać? Dlaczego, żeby iść tam, gdzie się chce, trzeba być "niegrzecznym"?

Wpadliśmy w pułapkę. W języku polskim słowo "grzeczny" nabrało toksycznego znaczenia. "Bądź grzeczny" – mówimy do dziecka, a tak naprawdę myślimy: "bądź posłuszny", "bądź cichy", "nie przeszkadzaj". Pomyliliśmy grzeczność z potulnością.

Czy można być asertywnym i jednocześnie grzecznym? Czym jest prawdziwa grzeczność – ta oparta na szacunku, a nie na strachu? I jak odzyskać to słowo? Ten odcinek jest o tym, że grzeczność to nie uniwersalny kod, tylko system znaków, gestów i tonów, który działa trochę jak język – zmienia się w zależności od kontekstu, kultury i relacji. Opowiada o tym moja dzisiejsza gościni dr Anna Kiełbiewska z Instytutu Polonistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego.

Bardzo uprzejmie zapraszam Was do rozmowy :)
----------------------------------------------------
☕ Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 
Dzięki temu mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

"O zmarłych mówi się tylko dobrze albo wcale". To zasada, którą znamy wszyscy. Ale czy kiedykolwiek zastanawialiście się, jak ona działa w praktyce? Jakim językiem naprawdę żegnamy bliskich, znajomych, osoby publiczne? Co w danej kulturze uznajemy za godne wspomnienia, a co przemilczamy?

W tym odcinku, razem z językoznawcą dr. Mariuszem Jakoszem, analizując język nekrologów, przyglądamy się, jak Polacy mówią o śmierci — i o sobie nawzajem.

Bo w języku nekrologów zapisane są nasze wartości: to, jak rozumiemy dobro, poświęcenie, sukces, rodzinę, wspólnotę.

To rozmowa o tym, jak radzimy sobie ze śmiercią, jak kodujemy status i intymność oraz jak AI i media społecznościowe zmieniają nasze pożegnania.
Zapraszam do słuchania!
----------------------------------------------------
☕ Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 
 Dzięki temu mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Specjalny halloweenowy odcinek dla tych, którzy mają odwagę :) Zaglądamy za zasłonę i próbujemy pójść tropem tych, których marzeniem była komunikacja z zaświatami. 

Zapraszam! 
----------------------------------
A tu możesz zafundować mi czarną kawę :)  https://buycoffee.to/lapaczslow
To będzie dla mnie sygnał, że to, co robię, jest dla Ciebie ciekawe. Dzięki wsparciu mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i zajmować się podcastem.


Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Jest taki język, który brzmi trochę jak niemiecki, trochę jak niderlandzki, a czasem – jak echo polszczyzny. To wilamowski (Wymysiöeryś) – mowa jednego miasteczka na południu Polski, Wilamowic.

W 1945 roku w kościele w Wilamowicach odczytano zakaz: nie wolno mówić po wilamowsku, nie wolno nosić wilamowskich strojów. Minęło 80 lat, a ten język znowu brzmi. Zmartwychwstał dzięki garstce upartych ludzi, którzy postanowili, że to, co zostało im odebrane, można odzyskać.

W tym odcinku mówimy o języku, który powrócił z ciszy — i o tym, że niektóre słowa mają większą siłę niż polityka. Opowiada o tym dr Tymoteusz Król, Wilamowianin i socjolingwista, który mówi w języku zmartwychwstałym.
-----------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Na pierwszy rzut oka to tylko daty, nazwiska i rubryki. Ale jeśli przyjrzeć się bliżej — zaczyna się słyszeć język dawnych czasów. W tych zapisach miesza się łacina z polszczyzną, niemiecki z warmińskim, a nieczytelne pismo staje się opowieścią o ludziach, którzy żyli, kochali, grzeszyli i żartowali.

Dr Mateusz Żmudziński, dyrektor Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej, adiunkt z Wydziału Historii UW, pokazuje, że te dokumenty są czymś więcej niż rejestrem chrztów, ślubów i zgonów. To zapis emocji, błędów, językowych potknięć i drobnych cudów codzienności.

Rozmawiamy o tym, jak czytać dawne metryki, jak rozpoznać charakter proboszcza po jego piśmie — i dlaczego nawet w najnudniejszym pozornie dokumencie potrafi bić serce człowieka. I jak szukać swoich przodków. 
-----------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

W tym odcinku zapraszam do tanga! Rozmawiam w nim z dr Joanną Nowak-Michalską o  lunfardo - niezwykłej odmianie argentyńskiego słownika, która narodziła się w portowych dzielnicach Rio de la Plata na przełomie XIX i XX wieku razem ze zmysłowym tańcem.

To nie osobny język, lecz żywy rejestr mowy, zrodzony z mieszaniny włoskiego, hiszpańskiego, afrykańskich i rdzennych wpływów. Lunfardo – dawniej kojarzone z językiem ulicy i przestępców – dziś jest symbolem Buenos Aires i zostało wpisane  na listę niematerialnego dziedzictwa miasta.
-----------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Karaimi – lud z Krymu, którego dzieje układają się jak palimpsest. Turkijski język, judaistyczna religia, domy w Polsce i na Litwie. Najmniejsza mniejszość w naszym kraju, a jednocześnie nośnik niezwykle bogatej, wielowarstwowej kultury. W tym odcinku rozmawiam z Mariolą Abkowicz ze Związku Karaimów Polskich o tym, jak splatają się wątki tożsamości, języka i historii Karaimów.
-----------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Weźmy takie zdanie: kangur skubie trawę – brzmi sensownie. Ale jeśli powiesz: na kangurze nie rośnie trawa – dziwnie, choć to przecież to prawda?
W tym odcinku Łapacza słów z prof. Tadeuszem Ciecierskim rozmawiam o filozofii języka: jak możemy badać język za pomocą jego samego, dlaczego matematyka to też język i czy można mieć świadomość bez języka oraz czy sztuczna inteligencja to już nowy rozmówca, choć jest samym językiem bez umysłu. 
-----------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Jesteś w Polsce, mów po polsku - słyszą nieraz migranci. Tylko... co to znaczy po polsku? Czy Polska jest jednojęzyczna?
Na pierwszy rzut oka – tak. Statystyki ze spisu powszechnego mówią jasno: 98% Polaków deklaruje, że w domu mówi po polsku. Ale pod spodem kryje się zupełnie inna opowieść. 

W tym odcinku „Łapacza słów” razem z prof. Nicole Dołowy-Rybińską rozmawiamy o ukrytej wielojęzyczności Polski – tej, której nie widać w danych. To języki mniejszości, odmiany regionalne i lokalne gwary, które wciąż pulsują pod powierzchnią.

Od dumy górali, przez śląską walkę o uznanie, po dwujęzyczność pograniczy – odkrywamy bogactwo językowe, którego często nie zauważamy. 

Posłuchaj i sprawdź, jak naprawdę brzmi Polska.
-----------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Afazja to zaburzenie językowe, najczęściej spowodowane udarem mózgu. Ma różne oblicza, czasem objawia się trudnością w mówieniu, problemami z nazywaniem osób, przedmiotów czy miejsc, czasem to  kłopoty ze zrozumieniem mowy – szczególnie dłuższych, złożonych zdań. Bywa, że jej objawem są trudności w czytaniu i pisaniu albo powtarzanie w kółko tego samego słowa lub frazy.

Jednak,  wbrew pozorom, afazja nie oznacza utraty języka, ale trudność w dostępie do słów i zdań, które wciąż są obecne w umyśle. Osoba z afazją rozumie, myśli i czuje, lecz ma problem z komunikacją. Jakby ktoś podziurawił most prowadzący do języka w jej głowie.

19, 5 tys.- 24 tys. osób rocznie w Polsce doświadcza afazji. W tej rozmowie, którą prowadzę z językoznawczynią i logopedką prof. Jolantą Panasiuk, przyglądamy się, jak naprawdę wygląda życie z afazją i co to doświadczenie mówi nam o tajemniczej więzi mózgu i języka.
------------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Czy Władysław Jagiełło potrafił mówić po polsku? A Adam Mickiewicz po litewsku? W nowym odcinku „Łapacza słów” razem z z dr Jowitą Niewulis-Grablunas i dr. Piotrem Grablunasem z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu opowiadamy o językach bałtyckich – dwóch, które przetrwały z większej rodziny - litewskim, nazywanym najbardziej archaicznym z żywych języków Europy – tak konserwatywnym, że zachował formy bliskie sanskrytowi. I - bardziej „nowoczesnym” - łotewskim. 

Mówimy też o chłodniku, koszykówce i mistycznych imionach. Oraz o tym, jak brzmi "polski litewski". Poznacie najgorsze łotewskie przekleństwa i dowiecie się, jak się kocha po litewsku :)
------------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Czy wiecie, że niemowlęta gaworzą inaczej po polsku niż po japońsku? Od początku „stroją” się do języka, który słyszą.  Za to wszystkie dzieci uczą się słów w swoim języku w podobnym tempie, choć bywają języki łatwiejsze i trudniejsze. Spojler: polski wcale nie jest z tych trudnych!

A co z dziećmi, którym język nie przychodzi łatwo? Zaburzenie rozwoju języka dotyka ok. 7 proc.  dzieci — i nie ma nic wspólnego z inteligencją czy słuchem. Jak wspierać dzieci w nabywaniu języka? Jakie osiągają  kamienie milowe? W jakie mity językowe nie wierzyć - w tym odcinku rozmawiam o tym z psycholożką prof. Ewą Haman.
------------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Jak to możliwe, że w jednym kraju rozwijały się równolegle dwa języki narodowe? No to witajcie w Łotwie! A szczególnie w Łatgalii, wschodnim regionie j Łotwy. To fascynujące miejsce – pograniczne, wielojęzyczne, wielowyznaniowe – w którym przetrwał język inny niż łotewski, choć również nazywany „łotewskim”.

Dlaczego łatgalski nie jest dialektem, choć za taki bywa uznawany? Jak wyglądało jego „językowe przebudzenie”?

W tym odcinku podcastu  rozmawiam z prof. Tomaszem Wicherkiewiczem – socjolingwistą, który od ponad dwudziestu lat bada język łatgalski i wspiera jego obecność w przestrzeni publicznej, edukacji i kulturze.

Będziemy się też zastanawiać, czy standaryzacja to językowa trucizna czy szansa. Zbadamy też niektóre językowe mity i pomartwimy się o cyfrową przyszłość małych języków. Dowiecie się również, co łączy języki z ogrodami.
------------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Dziadurzenie. Niby troska. Niby ciepło. W praktyce – odbieranie godności. „Obiadek”, „szaliczek”, „Jak się dziś czujemy?” – to język, który pasuje do dzieci, ale używamy go w stosunku do starszych osób.
W tym odcinku rozmawiamy o tym, jak mówić do seniorów z szacunkiem, czym jest „dziadurzenie” i dlaczego taki sposób komunikacji, używany nawet w dobrej wierze, potrafi ranić.
Bo starość to nie powrót do dzieciństwa.
------------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Czy zwierzęta wiedzą, że istnieją? Czy potrafią mówić o nieobecnych? I co właściwie znaczy „rozmawiać”, gdy próbujemy to robić z innym gatunkiem?

W drugiej  części rozmowy o języku zwierząt razem z kognitywistą prof. Marcinem Urbaniakiem przyglądam się badaniom nad komunikacją delfinów, kontrowersjom wokół gorylicy Koko, cierpieniu zwierząt w ogrodach zoologicznych i marzeniom sennym zwierząt pozaludzkich.
To opowieść o granicach poznania, i o tym, że zwierzęta uczą nas mówić o rzeczach naprawdę ważnych. 
------------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

W tym odcinku rozmawiam z kognitywistą, filozofem umysłu, badaczem komunikacji międzygatunkowej i praktykiem w dziedzinie dobrostanu zwierząt prof. Marcinem Urbaniakiem. Opowiada o języku pszczół, żartach papug, echolokacji nietoperzy i tym, dlaczego myślenie i komunikacja nie zawsze wygląda tak, jak lubimy o tym myśleć z ludzkiej perspektywy.

W związku z tym, że była to bardzo ciekawa i długa rozmowa, postanowiłam podzielić ją na dwie części. W tej dowiecie się między innymi: O czym myślą stonogi? Czy psy się śmieją? Co ciekawi ośmiornice? A może to my wciąż nie umiemy słuchać zwierząt, tylko próbujemy mówić za nie? 
------------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Jak wygląda językotwórstwo od kuchni? Opowiada Jan van Steenbergen, niderlandzki lingwista, tłumacz i twórca języków sztucznych. Pasjonata języka polskiego. Rozmawiamy o tym, jak z dziecięcej zabawy można dojść do prajęzyków, alternatywnych historii i filmowych dialogów dla prehistorycznych wiedźm. I dlaczego esperanto, choć „najprostsze”, bywa zbyt nudne, by się go nauczyć. 

A także: czy można zaprojektować język kosmitów, jeśli… nie ma się pojęcia, gdzie mają język, czy w ogóle mają gardło — i czy myślą „słowami”.

To rozmowa o języku jako akcie tworzenia. O językowej pasji. I o tym, że być może najwięcej o naszym języku mówi ten, który sami stworzyliśmy.
------------------------------------------------------
☕ Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie. https://buycoffee.to/lapaczslow 

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość. Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Jak mówisz na foliową torbę: „zrywka”, „reklamówka”, a może „siatka”? I czy u Ciebie w domu buty się zakłada… czy ubiera? 

W tym odcinku „Łapacza Słów” zapraszam Cię w podróż po językowej mapie Polski – nie tej z podręczników, tylko z podwórek, miasteczek i wsi. Moim gościem jest Michał Świetliński, twórca projektu Świetlan Maps, który codziennie zbiera, bada i publikuje mikroregionalizmy – słowa, które zdradzają naszą językową historię. 

To odcinek o tym, że w mowie – tej najbardziej codziennej – przechowujemy historię migracji, wpływy zaborów, lokalną tożsamość i… losy naszych rodzin.

Rozmawiamy o słowach, które żyją tylko w jednym powiecie. O tym, jak z pozoru „błędne” formy są czasem bardziej prawdziwe niż te słownikowe. I o tym, dlaczego Polska na językowej mapie nie układa się w żadne granice województw, ale w mozaikę zaskakujących mikroświatów. 

🎧 Posłuchaj i sprawdź, czy Twoje słowa są na mapie!
-----------------------------------------------------
☕Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie.
https://buycoffee.to/lapaczslow

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość.

Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Baskijski to „język stworzony do magii i zdrady” - tak uważał pewien XVII-wieczny inkwizytor, i choć to zdanie sprzed wieków, do niedawna mówienie euskarą - jak nazywają swój język sami Baskowie -  bywało uznawane za prowokację.

W czasach generała Franco wystarczyło odezwać się po baskijsku, by usłyszeć: ¡Habla cristiano! – „Mów po chrześcijańsku!” Czyli po kastylijsku. 

Przez lata nie wolno było nadawać dzieciom baskijskich imion. Nauczanie w tym języku było zakazane, a sama euskara traktowana jak język wsi, niegodny nauki czy kultury. 

Ale język przetrwał.  Tylko... czy można być Baskiem, nie mówiąc po baskijsku? Według danych z 2016 roku aż 55 proc. Basków nie zna swojego języka. 28 proc. jest dwujęzycznych - mówi po baskijsku i hiszpańsku, a 16 proc. rozumie euskarę, ale w niej nie mówi.

Czym w ogóle jest tożsamość baskijska? I dlaczego ten język przez wieki uznawano za „niebezpieczny”?
-----------------------------------------------------
☕Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie.
https://buycoffee.to/lapaczslow

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość.

Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Dlaczego Makbet się waha, a Hamlet myśli zbyt długo? Jak Szekspir pokazuje traumy, konflikty wewnętrzne, a nawet coś, co dziś nazwalibyśmy depresją czy zaburzeniem osobowości? I co to wszystko mówi o języku jako narzędziu, które nie tylko opisuje świat, ale kształtuje nasze myśli i emocje?
W tym odcinku "Łapacza słów" spotykam się z prof.  Robertem Johnsonem, psychologiem i autorem książki "Szekspir i psychologia". Choć mogłoby się wydawać, że to temat dla miłośników teatru albo studentów literatury angielskiej, nasza rozmowa prowadzi znacznie dalej – do samego serca języka.
Bo język Szekspira to nie tylko poezja i metafory. To także precyzyjne narzędzie opisu emocji, procesów poznawczych i mechanizmów obronnych – zanim jeszcze powstała nowoczesna psychologia.

Za użyczenie głosu dziękuję Marcinowi Grzymowiczowi.
-----------------------------------------------------
☕Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie.

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość.

Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie.

Twoje wsparcie to nie filiżanka – to cały termos inspiracji!
https://buycoffee.to/lapaczslow

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Czy język może zdradzić obniżony nastrój, zanim pojawią się objawy klinicznej depresji? Dlaczego dzieci mówią tak, jak myślą ich rodzice? Jaką rolę w tym wszystkim odgrywa… czasownik? I czy można poprawić nastrój, czytając na głos zdania o sprawczości, nawet jeśli się w nie nie wierzy?
Ta rozmowa to opowieść o tym, że język nie tylko opisuje świat – on go tworzy. I o tym, że warto uważać na to, co do siebie mówimy – bo jeszcze się okaże, że siebie słuchamy.

W tym odcinku Łapacza słów rozmawiam psycholożką społeczną dr Martą Witkowską, która bada język sprawczości. Opowiada o tym, jak sposób mówienia wpływa na nasze samopoczucie, poczucie kontroli i skuteczność działania. 

Badania dr Witkowskiej zostały zrealizowane w ramach grantu OPUS 22 Narodowego Centrum
Nauki nr 2021/43/B/HS6/02819.


-----------------------------------------------------
☕Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie.

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość.

Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie.

Twoje wsparcie to nie filiżanka – to cały termos inspiracji!
https://buycoffee.to/lapaczslow


Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

To odcinek lekko wakacyjny, pachnący jeziorami i trzcinami. W rozmowie z socjolingwistą i badaczem mazurskiej tożsamości prof. Piotrem Szatkowskim odkrywamy, czym jest mazurskość jako doświadczenie graniczne: między Niemcami a Polską, między „jo” a „tak”. Opowiadamy o słowach, które zarastają jak stare cmentarze, i o tych, które odzyskują życie w dziecięcych recytacjach, przekładach „Małego Księcia” czy mazurskich wersjach piosenek Adele. A w tle tej rozmowy pobrzmiewają bałtyckie echa jeszcze jednego wymarłego języka: pruskiego. Zapraszam do słuchania. 

Korzystam z fragmentu nagrania: https://www.youtube.com/watch?v=-h4mL-in-I8&t=120s

-----------------------------------------------------
☕Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie.

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość.

Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie.

Twoje wsparcie to nie filiżanka – to cały termos inspiracji!
https://buycoffee.to/lapaczslow

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Zapraszam na odcinek o sztuce przewidywania, czyli predykcji. To genialna funkcja naszego mózgu skracająca drogę do sensu. Dzięki niej rozumiemy zdania, zanim się skończą, kończymy cudze myśli, śmiejemy się z półsłówek i łapiemy memy, które nie mają żadnego sensu… o ile nie zna się kontekstu.
 
Gościem odcinka jest psycholog prof. Jakub Szewczyk zajmujący się jezykiem, który wytłumaczy, dlaczego rozumienie słów to wcale nie takie szybkie hop-siup – to całe pół sekundy kombinowania i przeszukiwania pamięci, Opowie też o tym, że uczenie się to w gruncie rzeczy próba minimalizowania własnych pomyłek, i że bez zgadywania nie byłoby ani żartów, ani ironii, ani czytania nieczytelnych wypracowań. 

No i dowiecie się, co mają z tym wspólnego farmaceuci, copywriterzy i… układ półek w supermarkecie. Zapraszam do słuchania!
-----------------------------------------------------
☕Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie.

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość.

Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie.

Twoje wsparcie to nie filiżanka – to cały termos inspiracji!
https://buycoffee.to/lapaczslow

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Chciałabym dziś was zaprosić w językową podróż przez kulturę Łemków. 
Kim są? Dziś w Polsce największe ich skupiska znajdują się w Małopolsce, na Dolnym Śląsku, Warmii i Pomorzu Zachodnim.
Znaleźli się tam wskutek przymusowych przesiedleń po II wojnie światowej.  Historycznie zamieszkiwali tereny Beskidu Niskiego i część Beskidu Sądeckiego, obszar zwany Łemkowyną. To naród podzielony między Polskę, Ukrainę, Słowację, Czechy, Węgry, Rumunię i Bałkany.
Ich nazwa początkowo była przezwiskiem: pochodzi prawdopodobnie od charakterystycznego dla ich języka słowa „łem” (co znaczy „tylko”, „lecz”). Jak brzmi ich język? Ile osób nim jeszcze mówi? Zapraszam do słuchania.


-----------------------------------------------------
☕Podcast przy kawie? Jeśli podoba Ci się to, co robię, postaw mi kawę jednorazowo lub cyklicznie.

To dla mnie nie tylko pomoc przy mikrofonie czy montażu, ale przede wszystkim sygnał, że to, co robię, ma dla Ciebie wartość.

Dzięki Tobie mogę dalej łapać słowa, szukać tematów i rozmawiać z tymi, którzy widzą w języku coś więcej niż tylko narzędzie.

Twoje wsparcie to nie filiżanka – to cały termos inspiracji!
https://buycoffee.to/lapaczslow


Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Czy język może sprawiać, że czujemy się bezpiecznie albo, że czujemy się pomijani? W tym odcinku z moim gościem, językoznawcą, aktywistą kolektywu Rada Języka Neutralnego, Szymonem Miśkiem przyglądamy się temu, jak język włącza – albo wyklucza – i co można zrobić, żeby mówić uważniej.

I czy taki język jak polski - sztywno przywiązany do płci i rodzaju - można odrobinę poluzować. No i czy przez to coś się w języku zepsuje? 

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Mówisz w wielu językach? Zastanów się, kim naprawdę jesteś. Różne języki zmieniają nasze wspomnienia, oddziałują na zasady moralne, a nawet osobowość, skłaniają do bardziej ryzykownych zachowań i emocjonalnych decyzji. Bo język to niezwykle potężna narzędzie.

W tym odcinku podkastu rozmawiam o tym ze znaną badaczką wielojęzyczności prof. Vioricą Marian. Rozmowa odbyła się po angielsku, ale dzięki pomocy mojej koleżanki, radiowej dziennikarki Agnieszki Ciecierskiej, możecie posłuchać jej w tłumaczeniu.
Bardzo dziękuję, Agnieszko! A Was zapraszam do słuchania!

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Ten odcinek podcastu przeniesie nas do starożytnego Egiptu. Ale na początek - powiedzmy sobie szczerze: co wiemy o hieroglifach?
Pełno i ch w popkulturze, ale wiedza większości z nas pochodzi z filmów o Indiana Jones i gier z Larą Croft.
Dziś też komunikujemy się głównie obrazkami, gifami i emotikonami. Czy to znaczy, że wracamy do czasów starożytnego Egiptu?
Przez wieki myślano, że hieroglify to jakieś starożytne rebusy – aż do momentu, kiedy pewien Francuz, Jean-François Champollion, odkrył, że te „dziwne obrazki” to w rzeczywistości pełnoprawny język. Język, który przetrwał 3000 lat. No ale dlaczego w każdym filmie o mumiach hieroglify zawsze zwiastują przekleństwo? Czy to oznacza, że starożytni Egipcjanie naprawdę spisywali tylko klątwy i przepowiednie? Posłuchajcie.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Zaglądamy pod powierzchnię – nie tylko ziemi, ale i języka. Czym jest śląskość? Czy godka to tylko język, czy też klucz do tożsamości? Rozmawiamy o tym, jak być Ślązakiem bez kompleksów, co to znaczy „mieć Śląsk w sobie” i dlaczego nie trzeba wybierać między tradycją a nowoczesnością.To opowieść o przynależności, dumie i głosie, który często za słabo słychać.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Co sprawia, że zwykłe słowo staje się nazwą własną? I dlaczego granica między nazwą a zwykłym  wyrazem wcale nie jest taka oczywista, mimo prób jej ustalania w przepisach i słownikach? razem z prof. Magdaleną Graf zanurzam się w świat onomastyki – czyli nauki o nazwach własnych. 
Rozmawiamy o tym, jak badanie imion, nazwisk czy nazw miejsc potrafi odkryć przed nami dawne zwyczaje, ślady migracji albo zawody naszych przodków. 
Dotykamy też tematu polityki i kultury w nazewnictwie – np. tego, jak zmieniają się nazwy ulic, jak „pisze się” nimi historię i dlaczego nadawanie ulicom nazwisk znanych ludzi to stosunkowo nowy i niezbyt dobry pomysł. 

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Czy „dupa” zawsze była brzydka? Czy przekleństwa mogą podnieść morale w pracy i dlaczego czasem pomagają przetrwać ból?
W tym odcinku przyglądam się przekleństwom z każdej strony – emocjonalnej, neurologicznej, społecznej i językowej. Będzie o lalochezji, czyli słownym znieczuleniu, o zespole Tourette’a, funkcji fatycznej języka i o tym, dlaczego „kobieta” kiedyś obrażała bardziej niż dziś „k…a”.
Zajrzymy do mózgu, do staropolszczyzny i do Spatifu, gdzie Jan Himilsbach wydał legendarny rozkaz, by "wypierdalać!", a Holoubek – z klasą – mu się podporządkował.
Słuchajcie. Bez cenzury, ale z językowym wyczuciem. 
No i uwaga: ten odcinek zawiera brzydkie wyrazy!

Żródła dźwięków:
https://www.youtube.com/watch?v=fno4dRgoOu0
https://www.youtube.com/watch?v=1dQzZE62sRU
https://www.youtube.com/watch?v=sUdods_yhII
https://www.youtube.com/watch?v=hMqEsZgQ0jU
https://www.youtube.com/watch?v=z0T_IFrnrnQ
https://www.youtube.com/watch?v=Ll1-BCw4vpo
https://pixabay.com/

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

W tym odcinkuprzyglądam się językowi kaszubskiemu – jego unikalnemu alfabetowi, brzmieniu.  Moim gościem jest specjalista od tego języka, jego nauczyciel Maciej Bańdur. Opowiada, jak się myśli i mówi po kaszubsku, co przeczytać w tym języku i gdzie można go posłuchać oraz - co czyni go wyjątkowym. 

Fragmenty "Krainy lodu" po kaszubsku pochodzą z kanału: https://www.youtube.com/watch?v=BBQzrSKwQYM

Audiobook „Żëcé i przigòdë Remùsa”: https://www.youtube.com/watch?v=mrkrq3mz198&t=29s

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Czy zastanawialiście się kiedyś, ile lat ma język polski? Odpowiedź może was zaskoczyć, bo języki nie mają metryczki. A czy kiedykolwiek istniał jeden język, którym mówili wszyscy Słowianie? Ba, wszyscy Europejczycy? Jak daleko możemy się cofnąć w historii języka? Który z dzisiejszych języków słowiańskich jest najbliższy prasłowiańskiemu?  

Ze slawistą, językoznawcą historycznym doktorem Markiem Majerem rozmawiamy o języku staro cerkiewno-słowiańskim, stworzonym przez świętego Cyryla i Metodego oraz o głagolicy, pierwszym słowiańskim alfabecie. Przybliżamy też rekonstrukcję języka prasłowiańskiego i zastanawiamy się, czy podróżnik w czasie mógłby się nim porozumieć z dawnymi Słowianami.

Głosowe rekonstrukcje języków pochodzą z kanału: https://www.youtube.com/watch?v=wC0UG-Oq_90

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Nasz mózg nie został stworzony do czytania. Ewoluował w czasach, kiedy nikt nawet nie pomyślał o literach. W tym odcinku podcastu neurobiolog profesor Katarzyna Jednoróg wyjaśnia, jak nasze mózgi musiały się dostosować, by zacząć czytać. I dlaczego jednym idzie to lepiej niż innym.  Rozmawiamy też o tym, jak czytanie nas zmienia i czy lepiej czytać fikcję czy fakty, pismo odręczne czy druk, książki czy tekst na ekranie. I czy w dzisiejszych czasach jest jeszcze sens uczyć się kaligrafii. 

Szczegółowe informacje o projekcie prowadzonym przez prof. Jednoróg: https://sites.google.com/nencki.edu.pl/maestro-strona/neurorozwoj

A tutaj można zgłosić się do projektu. Zachęcamy! https://sites.google.com/nencki.edu.pl/maestro-strona/neurorozwoj/zgłoś-się-ankieta-wstępna

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Czym jest błąd językowy i dlaczego w Internecie tak wiele osób lubi innym zwracać uwagę na błędy. 
Czy to przejaw lingwicyzmu, czyli dyskryminacji językowej?

Pierwotnie lingwicyzm oznaczał dominację językową w okresie kolonializmu, ale dziś to też piętnowanie regionalnych odmian języka i tropienie błędów popełnianych przez innych. Skąd w nas przekonanie o konieczności bronienia „poprawności” językowej ? I czym owa poprawność jest?

Zapraszam do odcinka, którego gościnią jest doktor Katarzyna Liber-Kwiecińska, językoznawczyni, psycholożka i tłumaczka z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rozmawiamy o tym, jak lingwicyzm przejawia się w internecie w postaci hejtu, „gramatycznego nazizmu” i wyśmiewania.

Zastanawiamy się, jakie konsekwencje ma ocenianie wartości człowieka na podstawie jego sprawności językowej i dlaczego warto być bardziej świadomym takich mechanizmów. 

Zaglądamy też do współczesnych przykładów lingwicyzmu, jak sytuacja w okupowanej Ukrainie, czy historyczne próby rugowania języków mniejszościowych.  

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Kiedy w naszym mózgu pojawia się jezyk? Zajrzyjmy w fascynujący świat wczesnych etapów nabywania mowy –  a zaczyna się to jeszcze przed narodzinami!

Już wtedy mózgi płodów analizują informacje dźwiękowe, ucząc się różnicowania tonów i reagują na mowę. Noworodki potrafią rozróżnić melodię języka słyszanego w okresie prenatalnym od innego języka. Pod koniec pierwszego roku życia maluchy uwrażliwiają się na swój język, co sprawia, że łatwiej im analizować informacje z tego języka. Zanika wtedy za to zdolność rozróżniania dźwięków obcych języków. Jeśli nie nauczyliście się wtedy, jak brzmi francuskie r, czy angielskie th, to teraz to będzie orka na ugorze.  

Zapraszam na rozmowę z prof. Przemysławem Tomalskim, ekspertem od rozwoju językowego niemowląt. Dowiecie się, jak niemowlęta rozumieją pierwsze słowa, czy powinniśmy do nich mówić inaczej niż do dorosłych oraz dlaczego rozmawianie z maluchem, kiedy on jeszcze nie mówi, ma znaczenie. Rozmawiamy również o tym, jak wspólne czytanie książeczek wpływa na rozwój mowy oraz jakie sygnały w rozwoju językowym niemowlęcia warto obserwować.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Słowa przywódców często pociągają za sobą czyny o ogromnych konsekwencjach. Wpływają na to, jakie normy i wartości są uznawane za oczywiste. Jeśli liderzy zaczynają uważać poniżanie innych czy brak szacunku za coś akceptowalnego, to te postawy przenikają do społeczeństwa. W efekcie zmieniają się nasze wyobrażenia o tym, co jest normalne, a co nie. 

W tym odcinku podcastu razem z medioznawcą i retorykiem prof. Jackiem Wasilewskim z Wydziału Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego przygotowaliśmy analizę rozmowy Wołodymira Zełeńskiego z Donaldem Trumpem. Dlaczego Trump momentami brzmiał jak gangster, a Zełeński jak zakłopotany młodzieniec? Jak przebiegła ta rozmowa, co z niej wynika dla nas wszystkich i jaką moc mają słowa przywódców?

Zapraszam do słuchania. 

A jeśli odcinek Ci się spodobał, będzie mi bardzo miło, jeśli postawisz mi kawę! https://buycoffee.to/lapaczslow

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Język ojczysty - kiedy słyszymy takie określenie, to przychodzi nam do głowy dbałość o język polski, prawda? Tylko… nikt w zasadzie nie zastanawia się nad tym, co to znaczy język polski - czy to ten, ogólnonarodowy, którego uczą nas w szkołach?

Czy może ten, którym mówimy w domach - a bardzo różnie mówimy w zależności od miejsca, w którym mieszkamy: po śląsku, kaszubsku, mazursku, podlasku, krakowsku. Czy te odmiany języka są gorsze? Czy też może czynią polszczyznę właśnie różnorodną, bogatą - zamykając w sobie całą złożoność jej historii. 

Razem z socjolingwistką prof. Justyną Olko zastanawiamy się, kto i dlaczego decyduje o tym, co jest językiem, a co dialektem, gwarą? Jak powinniśmy mówić. I dlaczego w zasadzie - powinniśmy?   Jest takie powiedzenie, że język to dialekt za którym stoi armia i flota. Dlatego, paradoksalnie - język ojczysty, który dla jednych może być powodem do dumy, dla innych wiąże się z opresją i przemocą. 

W ciągu ostatnich pięciu stuleci z powodu wojen, migracji i asymilacji mniejszości etnicznych wyginęło od 4 do 9 tys. języków. ONZ szacuje, że ponad 40 proc. istniejących języków jest zagrożonych wyginięciem. A każdy sposób łączenia słów jest innym sposobem patrzenia na świat, innym sposobem nazywania rzeczy. Bez bogactwa języków stajemy się ubodzy. Zapraszam do rozmowy. 

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

W tym odcinku przyjrzymy się bardzo niezwykłym językom: wizualno-przestrzennym. W Polsce takim językiem jest polski język migowy. Większości – słyszącej większości - wydaje się często, że taki język to rodzaj „pokazywanki” – prosty system służący grupie ludzi z niepełnosprawnością. To stereotyp.
Wiele osób myśli, że znaki języków migowych to po prostu próby naśladowania kształtu przedmiotów, zwierząt, czynności. To nieprawda.

Nie ma jednego języka migowego. Ich jest tyle, ile społeczności głuchych. Granice tych społeczności nie zawsze pokrywają się z granicami państw.   
Skąd się biorą? Nikt ich nie wymyślił. Warunkiem narodzin języka jest powstanie społeczności głuchych. Dlatego eksplozja komunikacji migowej nastąpiła, gdy powstały szkoły z internatami – w XVIII wieku. 

Osoby posługujące się językami migowymi stanowią w krajach ludzi słyszących  - mniejszość językową. Niejednokrotnie uważają się za Głuchych, a nie po prostu głuchych. Język wyznacza ich kulturową tożsamość.  A trzeba przyznać, że to bardzo niezwykły  język.
Zapraszam do rozmowy z dr Magdaleną Dunaj, antropolożką, lektorką języka migowego. 

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Czy kiedykolwiek dostaliście od urzędu pismo, z którego niemal nic nie zrozumieliście? Albo podpisaliście umowę ubezpieczeniową lub bankową w zasadzie bez czytania? Kto tego nie zrobił?! Dlaczego język urzędów musi być tak zagmatwany i czy… na pewno musi taki być? O tym rozmawiam z językoznawcą, upraszczaczem języka prof. Tomaszem Piekotem.

Mówimy także o tym, jak to się dzieje, że Polacy potrafią w tak niezwykły sposób łączyć zdrabnianie z przeklinaniem i jakie są cechy narodowe naszej komunikacji.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Zapraszam Was do nowej osłony - od czasu do czasu powstawać będą odcinki, które nie będą rozmowami - nazywam tę serię mono. Chciałabym w nich dzielić się z Wami moimi językowymi fascynacjami i poszukiwaniami. 
Tym razem zapraszam w podróż w czasie. Chcę bowiem dotrzeć do korzeni ludzkiego języka. Jak to się zaczęło? Wygląda na to, że fizycznie bylibyśmy w stanie mówić już nawet  700 tys. lat temu, ludzką formę genu, który nam to umożliwił, mamy od 400 tys. lat. Więc jak to się stało, że powstał język? Najstarszy zapisany język ma dopiero 5 tys. lat. A przecież zanim zaczęliśmy pisać, dawno już mówiliśmy. Ale jak? Czy istniał kiedyś jeden wspólny całej ludzkości? Czy w istniejących językach znajdziemy jakieś wspólne elementy? Posłuchajcie!

Źródła dźwięków: https://www.youtube.com/@k-16educationprogramafrica48, https://pixabay.com, https://soundcloud.com/nasa/sets/golden-record-greetings-to-the


Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Opowiadamy i uwielbiamy słuchać opowieści. W kulturach tradycyjnych opowiadacze cieszyli się dużym poważaniem.  Byli żywymi kronikami swojej społeczności. Ich opowieści tworzyły ciągłość historii, dawały poczucie przynależenia do wspólnoty. A dziś?

Zastąpiły to seriale, książki, przedstawienia, liczne talk-show, gry fabularne. Dlaczego "marnujemy" czas, by wciąż słuchać i przeżywać? Z czego bierze się nasza słabość do historii? I czy sztuczna inteligencja zastąpi opowiadaczy?
Rozmowa z prof. Małgorzatą Litwinowicz-Droździel, antropolożką kultury, opowiadaczką. 

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Młodzieżowe Słowo Roku - słowo, które sprawia, że raz w roku każdy ma zdanie na temat języka. Słowo, które rozpala Polaków do czerwności: że nikt tak nie mówi albo że to już było. Że to jakiś wymysł, a moje dzieci to mówią inaczej.
Kiedy w ogóle zaczął się język młodzieży? Czy zawsze był? Czy na przykład w starożytnym Rzymie młodzież też miała swoje słówka i frazy niedostępne dorosłym? A w renesenasie albo romantyzmie?  A jak jest dziś? Czy jury zawsze rozumie słowa, które przychodzą na ten plebiscyt? I jak sprawdza, co znaczą? Jaki jest los nagrodzonych słów? Jak długo żyją?
I czy język młodych ludzi naprawdę musi mieć sens?

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Dlaczego nie możemy się dogadać, choć mówimy tym samym językiem? Czy językoznawca patrzy na język inaczej niż przeciętny człowiek? A jeśli tak, to co w nim dostrzega?

I czy wiecie, że kiedy mówimy, wcale nie rozumiemy słów tak samo? - dlatego każda rozmowa jest tak naprawdę negocjowaniem znaczenia - czasem nieudanym. Dość powiedzieć, że ta rozmowa doprowadziła mnie do wniosku, że każdy z nas mieszka na swojej własnej Wieży Babel, choć dr Anna Jelec, językoznawczyni kognitywna z Uniwersyetu Adama Mickiewicza w Poznaniu -  ma w sobie jednak więcej optymizmu.

Rozmawiamy też o tym, czy gdybyśmy spotkali kiedyś bardzo obcą cywilizację, to czy w ogóle bylibyśmy w stanie się porozumieć. I jak, będąc językoznawcą, można stać się szamanem.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Na podstawie analizy języka potrafią stworzyć profil podejrzanego, wiedzą, jak kogoś wybielić, a jak pogrążyć z użyciem języka, potrafią odkryć plagiat, ustalić autorstwo - językoznawcy kryminalistyczni. Na czym polega ich praca? Co może zdradzić sposób, w jaki mówimy czy piszemy i czy jesteśmy w stanie ukryć "językowy odcisk palca" i uczynić swój styl wypowiedzi całkiem przezroczystym?

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Bohaterem dzisiejszego odcinka będzie język w działaniu. Porozmawiamy o tym, jak z jego pomocą można stworzyć wspólnotę albo usypać szańce.  Mój rozmówca da także przepis na dobrą rozmowę i zastanowimy się, czy Polacy mogą stworzyć opowieść wspólną dla nas wszystkich. Taki mit, w którym wszyscy będziemy mogli odnaleźć się jako naród i zjednoczyć. A więc będzie o podziałach i łączeniu. Gościem odcinka jest Wawrzyniec Smoczyński z Fundacji Nowej Wspólnoty.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Język ma funkcję magiczną. Z jego pomocą można rzucać zaklęcia, jak i przekleństwa, które są w stanie zmienić nasze życie. Szczególnie, kiedy takie słowa wypowiada nasz rodzic. Jak odkryć w sobie te frazy i czy da się z tego odczarować? O mocy  słów opowiada retoryk prof. Jacek Wasilewski.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Jak znaleźć słowa w sytuacji, w której  często brakuje słów: wobec  cierpienia  lub straty? Jak rozmawiać z osobami, którym zmarł ktoś bliski albo które same wiedzą, że niedługo odejdą? Oraz o tym, że to często wcale nie rozmawianie  o śmierci bywa  dla nas najtrudniejsze, ale mierzenie się z tym, jakie jest nasze życie. Rozmowa z Anną Charko, psychoterapeutką z Instytutu Dobrej Śmierci 

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Tym razem zaprosiłam do rozmowy anglistę, dr. Grzegorza Śpiewaka, z którym wspólnie zastanawiamy się, co to  znaczy znać angielski? Czy trzy tysiące słów wystarczy? A co z tą całą gramatyką? I w zasadzie który angielski jest lepszy: brytyjski czy amerykański - i dlaczego nie australijski właściwie? Czy to znaczy, że są angielskie lepsze i gorsze? Mówimy też,  kim jest osoba wielojęzykowa i że w zasadzie każdy  z nas może taką być. A, i jeszcze o językach-kundlach rozmawiamy. No i zostańcie do końca, bo na sam koniec - będzie słowo niespodzianka!

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

W języku obcym trudniej mówi się o uczuciach - panuje przekonanie. Przeklinamy w swoim języku, kiedy wyznajemy miłość - też czujemy, że jesteśmy bardziej autentyczni w rodzimej mowie. A jednak bywa też tak, że czasem nasz język staje się pułapką i o swoich trudnych emocjach łatwiej mówić w drugim języku - bo pozwala on nabrać dystansu. O szansach i pułapkach wielojęzyczności rozmawiam z filolożką i tłumaczką Jagodą Ratajczak.

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.

Co się łapie do łapacza słów i dlaczego uwielbiam gadać o języku. Zapraszam do słuchania!

Become a supporter of this podcast: https://www.spreaker.com/podcast/lapacz-slow-podcast-o-jezyku--6174620/support.