Mroczne Wieki

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Starożytne królestwo Macedonii jest jednym z fenomenów antycznej historii. Łączy ich wiele wspólnego z współczesną im Kartaginą, która mogła pochwalić się historią o porównywalnej długości, olbrzymim wpływem na starożytną historię, chociaż w zachodnim basenie Morza Śródziemnego oraz trzema wojnami z Republiką Rzymską, które w przypadku tak Macedonii jak miasta Hannibala zakończyły się bezpowrotnym unicestwieniem istnienia obu dawnych mocarstw.

Patroni:

Grzegorz Kaczmarek, Paweł Kociuba, Adam Dobrowolski, Stanisław Wantusiak, Mariusz Rajca, Monika Piaskowska, Karolina Suder, Przemysław Kozioł, Michał Borkowski, Agnieszka Militowska, Aleksandra Cieślicka, Grdy Bla vla bla, Andrzej Borowiak, Grzegorz Olech, Piotr Woldański, Tomasz Rodzynkiewicz, hhczl qq, Bartosz Czeczenski, Eliza Barańska, Kasia Woz, Norbert Sutkowy, Krzysztof Smuda, Jakob Zimmermann, Rafał Piskadło, Patryk Kaczanowicz, Mateusz Parol, Julia Dalecka, Tomasz Kownacki i trzech patronów anonimowych.

Treść przygotował i przeczytał Michał Kuźniar. Wszystkie wykorzystane źródła znajdziecie w opisie odcinka. Podcast Mroczne Wieki można wspierać na patronite.pl/mrocznewieki Serdecznie dziękuję wszystkim patronom!

Literatura:

Borza E., In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon

Nawotka K., Aleksander Wielki

Hammond N., Starożytna Macedonia

Teksty źródłowe:

Herodot, DziejeTukidydes, Wojna peloponeska

Artykuły:

Hall H., The Archaic Warriors and Ladies of Archontiko in MacedoniaSłuchaj

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

W dzisiejszym odcinku ponownie będziemy poznawać losy Słowian z rejonu bliskiego Rugii, mianowicie Pomorza po obu stronach Odry. Historia którą opowiem dzisiaj rozgrywa się w latach 20. XII wieku, a więc jakieś czterdzieści lat przed ostatecznym upadkiem ostatniego bastionu pogańskich Słowian na Rugii.

Patroni:

Mateusz, Tomasz, Damian, Krzysztof, Andrzej, Piotr, Rafał, Eliza, Krzysztof, Jakob, Patryk, Kuba, hhczl qq, Bartosz, Kasia, Norbert

Treść przygotował i przeczytał Michał Kuźniar. Wszystkie wykorzystane źródła znajdziecie w opisie odcinka. Podcast Mroczne Wieki można wspierać na patronite.pl/mrocznewieki Serdecznie dziękuję wszystkim patronom!

Literatura:

Álvarez-Pedrosa J.A., Sources of Slavic Pre-Christian Religion

Gieysztor A., Mitologia Słowian

Modzelewski K., Barbarzyńska Europa

Strzelczyk J., Apostołowie Europy

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mapa kontynentu europejskiego widziana oczami starożytnych, nawet tych najlepiej wykształconych i obytych ze światem zewnętrznym pełna była białych plam. W zasadzie przez dużą część starożytności tych plam było nieraz więcej aniżeli terenu znanego, zbadanego. Nieznane plamy wypełniano mitycznymi krainami pełnymi legendarnych potworów, tajemniczych ludów i nieznanych bogów. Jedną z takich krain była Hyperboreja, legendarna kraina leżąca gdzieś na północy cywilizowanego świata jak zwykli określać swoje domeny zarówno Grecy jak Rzymianie. Hiperborea miała być zamieszkana przez szczęśliwe ludy obdarzone wszelkimi błogosławieństwami jakie mogła im podarować natura i szczodre bóstwa.

Patroni:

Mateusz, Tomasz, Damian, Krzysztof, Andrzej, Piotr, Rafał, Eliza, Krzysztof, Jakob, Patryk, Kuba, hhczl qq, Bartosz, Kasia, Norbert

Treść przygotował i przeczytał Michał Kuźniar. Wszystkie wykorzystane źródła znajdziecie w opisie odcinka. Podcast Mroczne Wieki można wspierać na patronite.pl/mrocznewieki Serdecznie dziękuję wszystkim patronom!

Hełm z Veksø:Nationalmuseet, CC BY-SA 3.0 , via Wikimedia Commons

Literatura:

Cunliffe B., Europe between the oceans. 9000 BC - AD 1000

Durham K., Długie łodzie wikingów

Goldhahn J. i Ling J., Bronze Age Rock Art in Northern Europe: Context and Interpretations, [w:] The Oxford Handbook of the European Bronze Age

Kempiński A., Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich

Reich D., Kim jesteśmy, skąd przyszliśmy…Thrane H., Scandinavia, [w:] The Oxford Handbook of the European Bronze Age

Źródła internetowe:

https://www.science.org/content/artic...https://nat.au.dk/en/about-the-facult...\https://en.natmus.dk/historical-knowl...

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Losy Arkony i dzieje słowiańskiej Rugii najlepiej podsumowuje tytuł wspomnianej przeze mnie książki Ruchhöfta - Arkona. Glaube, Macht und Krieg im Ostseeraum czyli Arkona. Wiara, Władza i Wojna na Bałtyku. Historia ostatniego bastionu pogańskich Słowian nie tylko na Rugii ale w ogóle w tej części Europy jest na tyle fascynująca, że doczekała się kilku innych książek, zarówno naukowych jak beletrystycznych...Założycielem kanału, twórcą podcastu i autorem większości odcinków jest Michał Kuźniar, członek grupy rekonstrukcji historycznej ZBiR z Rzeszowa.

Patroni:

Mateusz

Subskrybuj i komentuj na YouTube

Bibliografia:

"Gesta Danorum" - Saxo Gramatyk"Knytlingasaga" - autor nieznany

"Słownik starożytności słowiańskich" - praca zbiorowa

"Bogowie dawnych Słowian" Michał Łuczyński

"Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich" Andrzej M. Kempiński

"Arkona. Glaube, Macht und Krieg im Ostseeraum" - Fred Ruchhöft

"Arkona - święte miejsce Słowian Zachodnich" - Fred Ruchhöft, w: "Słowianie Połabscy", wyd. Triglav

"Rugia 1168" - Robert F. Barkowski

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Epoka tzw. wikingów, morskich kupców i piratów rodem z mroźnej Skandynawii doczekała się licznych przedstawień na dużym i mniejszym ekranie. Szczególnie ostatnia dekada zaowocowała licznymi produkcjami, w większości serialami starającymi się zbić profity na sukcesie produkcji o wielce pomysłowym tytule “Wikingowie”. Później mieliśmy jeszcze “Upadek Królestwa” i “Wikingów Valhalla” żeby wymienić najpopularniejsze produkcje, a na fali trendu wschodnich animacji powstała nawet “Vinland Saga”. Wszystkie te wielosezonowe tasiemce łączą w sobie niemal zupełne lekceważenie dla realiów epoki w jakiej zostały osadzone. Pomimo wartkiej akcji, niejednokrotnie ciekawych bohaterów czy dopracowanych kwestii technicznych nie sposób traktować ich inaczej aniżeli prostej rozrywki nie mającej wiele wspólnego z historią...

Założycielem kanału, twórcą podcastu i autorem większości odcinków jest Michał Kuźniar, członek grupy rekonstrukcji historycznej ZBiR z Rzeszowa.Wspieraj na https://patronite.pl/mrocznewieki

Subskrybuj i komentuj na YouTube

Bibliografia:

"Children of Ash and Elm" - Neil Price

"Lady with a Mead Cup" - Michael J. Enright

"Grettir's Saga" - autor nieznany, tłum. Jesse Byock

"Saga o skaldzie Egilu" - autor nieznany, tłum. Henryk Pietruszczak

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Włodzimierz wyzionął ducha żegnany rzekomo szczerym żalem swoich bojarów, drużynników oraz zwyczajnego pospólstwa. Nie jesteśmy w stanie ustalić z całą pewnością na ile jest to prawdziwa informacja, tak czy inaczej w ruskiej tradycji syn Światosława zapisał się jako sprawny i rozsądny władca, pewnego rodzaju ojciec narodu. Panowanie Włodzimierza było okresem największej świetności i stabilizacji Rusi który przetrwa z pewnymi co prawda zawirowaniami przez jedynie kilka dekad po jego śmierci...Subskrybuj i komentuj na YouTubeŹródła:“Bolesław Chrobry” - Jerzy Strzelczyk“Kronika” - Thietmar z Merseburga“Kronika Nowogrodzka” - autor nieznany“Kronika Polska” - Gall Anonim“Podstawy gospodarcze formowania się państw słowiańskich” - Henryk Łowmiański“Powieść minionych lat” - Nestor“Powstanie narodu ruskiego” - Henryk Paszkiewicz“Słownik starożytności słowiańskich” - praca zbiorowa

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Wiosną 972 roku historia zatoczyła pewnego rodzaju koło. Tak jak dwadzieścia siedem lat wcześniej gwałtowna śmierć Igora tak teraz podobny zgon Światosława zatrzęsły posadami gmachu budowanego od pokoleń przez kolejnych Rurykowiczów. Igor osierocił małoletniego Światosława a ten poszedł teraz w ślady ojca pozostawiając panowanie w rękach trzech synów. Jaropełk, Oleg i Włodzimierz byli prawdopodobnie nastolatkami w momencie śmierci swojego ojca. Świadczyłoby o tym kilka przesłanek, przede wszystkim każdy z nich sprawował już, choćby symboliczną władzę w najważniejszych grodach państwa Światosława, prędko też po śmierci ojca przeszli do wzajemnych walk. Tak czy inaczej nie znamy daty urodzenia żadnego z nich, możemy jedynie przypuszczać że przyszli na świat w drugiej połowie lat 50. X wieku bądź najpóźniej w pierwszej połowie lat 60.Subskrybuj i komentuj na YouTubeŹródła:"Początki Rusi" - Henryk Paszkiewicz"Powstanie narodu ruskiego" - Henryk Paszkiewicz"Powieść minionych lat" - Nestor"Słownik starożytności słowiańskich" - praca zbiorowa"Chrzest Polski" - Jerzy Dowiat

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Troja i spowijająca ją legenda jest w mniejszym lub większym stopniu znajoma niemal każdemu. Mit o dziesięcioletnich bojach, które skończyły się ostateczną zagładą całego miasta i jego mieszkańców od niemal trzech tysięcy lat jest stałym elementem kultury europejskiej a w ostatnich stuleciach także światowej. Troja. Unieśmiertelnić miał ją równie co i ona sama legendarny pieśniarz i poeta znany nam jako Homer, chociaż niewiele więcej pewnego można o nim powiedzieć. Podobno był niewidomy i żył na zachodnim wybrzeżu dzisiejszej Turcji, albo na którejś z wysp Morza Egejskiego, być może Chios.Subskrybuj i komentuj na YouTubeŹródła:"Troy. c. 1700-1250 BC" - Nic Fields"Mycenaean citadels" - Nic Fields"Cień Minotaura" - Jerzy Ciechanowicz"In Search of Trojan War" - Michael Wood"1177 przed Chr. Rok, w którym upadła cywilizacja" - Eric H. Cline"Bogowie, groby i uczeni" - C.W. Ceram"Henchmen of Ares: Warriors and Warfare in Early Greece" - Josho Brouwers

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

W 1982 roku podczas mozolnych wykopalisk natrafiono na pozostałości dołu wypełnionego skamieniałymi szczątkami zwierząt. Na miejscu pojawili się specjaliści od archeozoologii, którzy prędko ocenili, że kości nie należały do zwierząt średniowiecznych. W końcu nic nie wskazywało aby nosorożce, tygrysy szablozębne, żyrafy czy strusie stanowiły element fauny średniowiecznego Kaukazu. Jelenie i chomiki już prędzej. Szczątki paleofauny zaczęto wkrótce wydobywać na powierzchnię, co jakiś czas znajdując przy nich odłamki skalne wyglądające niczym proste pięściaki, wykonywane w technice znanej jako olduwajska.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Obraz: "Neandertalczycy w śniegu", Charles R. Knight, 1911

Opracowania:

Dunbar R., Człowiek. Biografia, Copernicus Center Press, Kraków 2016.

Morse A.M., Papagianni D., Neandertalczyk. Odkryty na nowo. Współczesna nauka pisze nową historię neandertalczyków, Prószyński i S-ka, Warszawa 2022.

Artykuły:

Curran, S.C., Drăgușin, V., Pobiner, B. et al. Hominin presence in Eurasia by at least 1.95 million years ago. Nat Commun 16, 836 (2025). https://doi.org/10.1038/s41467-025-56154-9

Di Vincenzo, F. and Manzi, G. 2023. Homo heidelbergensis as the Middle Pleistocene common ancestor of Denisovans, Neanderthals and modern humans. Journal of Mediterranean Earth Sciences. 15, (Jul. 2023). DOI:https://doi.org/10.13133/2280-6148/18074.

Dirk Leder et al.,: The wooden artifacts from Schöningen’s Spear Horizon and their place in human evolution. PNAS 121 (15), 2024, pp. e2320484121 (fig. 1), doi:10.1073/pnas.2320484121

Ferring R, et al., Earliest human occupations at Dmanisi (Georgian Caucasus) dated to 1.85-1.78 Ma. Proc Natl Acad Sci U S A. 2011 Jun 28;108(26):10432-6. doi: 10.1073/pnas.1106638108. Epub 2011 Jun 6. PMID: 21646521; PMCID: PMC3127884.

Garba, R., Usyk, V., Ylä-Mella, L. et al. East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago. Nature 627, 805–810 (2024). https://doi.org/10.1038/s41586-024-07151-3

Huguet, R., Rodríguez-Álvarez, X.P., Martinón-Torres, M. et al. The earliest human face of Western Europe. Nature 640, 707–713 (2025). https://doi.org/10.1038/s41586-025-08681-0

Kot, M., Berto, C., Krajcarz, M.T. et al. Frontiers of the Lower Palaeolithic expansion in Europe: Tunel Wielki Cave (Poland). Sci Rep 12, 16355 (2022). https://doi.org/10.1038/s41598-022-20582-0

Manzi G. Before the Emergence of Homo sapiens: Overview on the Early-to-Middle Pleistocene Fossil Record (with a Proposal about Homo heidelbergensis at the subspecific level). Int J Evol Biol. 2011;2011:582678. doi: 10.4061/2011/582678. Epub 2011 May 4. PMID: 21716742; PMCID: PMC3119516.

Mounier, Aurélien & Caparrós, Miguel. (2015). The phylogenetic status of Homo heidelbergensis – a cladistic study of Middle Pleistocene hominins. Bulletins et Mémoires de la Société d anthropologie de Paris. 27. 10.1007/s13219-015-0127-4.

Nery V, Neves W, Valota L, Hubbe M (2025) Testing the taxonomy of Dmanisi hominin fossils through dental crown area. PLOS ONE 20(12): e0336484. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0336484

Wangjie Hu et al., Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition.Science 381,979-984(2023).DOI:10.1126/science.abq7487

Welker F. et al., The dental proteome of Homo antecessor. Nature. 2020 Apr;580(7802):235-238. doi: 10.1038/s41586-020-2153-8. Epub 2020 Apr 1. Erratum in: Nature. 2020 Aug;584(7820):E19. doi: 10.1038/s41586-020-2580-6. PMID: 32269345; PMCID: PMC7582224.

Wood B. Did early Homo migrate "out of" or "in to" Africa? Proc Natl Acad Sci U S A. 2011 Jun 28;108(26):10375-6. doi: 10.1073/pnas.1107724108. Epub 2011 Jun 15. PMID: 21677194; PMCID: PMC3127876.

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiSłowianie w czasach przedpaństwowych rządzili się za pomocą wieców, w których udział brali zdolni do noszenia broni mężczyźni-wojownicy. Była to więc demokracja wojenna, tożsama tej z jaką spotkał się tysiąc lat wcześniej Cezar w Germanii. Elity i starszyzna plemienna kierowała takimi wiecami za pomocą autorytetu, elokwencji i charyzmy. Władza obieralnych wodzów była bardzo chwiejna o czym wspominał jeszcze Prokopiusz z Cezarei, wedle którego Słowianie we krwi mieli skłonność do anarchii i zabijania swoich wodzów pod byle pretekstem.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Źródła:Gall Anonim, Kronika Polska, tłum. Z. Komarnicki, Armoryka, Sandomierz 2018.Konstantyn Porfirogeneta, O zarządzaniu cesarstwem, tłum. A. Paroń, ISKŚiO UWr IAE PAN, Wrocław-Warszawa 2024.Nestor, Powieść minionych lat, tłum. A. Bielowski, Armoryka. Sandomierz 2018.Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna, red. G. Labuda, Sorus, Poznań 1999.Thietmar z Merseburga, Kronika Thietmara, przeł. M. Z. Jedlicki, Universitas, Kraków 2012.Opracowania:Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1970.Buczek K., Ziemie polskie przed tysiącem lat, PAN, Kraków 1967.Buko A., Świt państwa polskiego, IAiEPAN, Warszawa 2021.Modzelewski K., Barbarzyńska Europa, Iskry, Warszawa 2004.Modzelewski K., Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej, Ossolineum, Wrocław 1987.

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewieki

Około 1000 roku n.e. państwo, które zapisze się w historii Europy jako Polonia, albo Polska, zamieszkiwało około miliona ludzi. Jest to naturalnie jedynie bardzo przybliżona estymacja, metodologię stojącą za jej narodzinami omówiłem w jednym z poprzednich odcinków opowiadającym o florze i faunie dawnych ziem polskich. Milion poddanych żyło sobie w domenach Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Kim byli ci ludzie? Czym się na co dzień zajmowali? Jakie zwierzęta trzymali w domach? Co jedli?

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Jan Matejko, domena publicznaŹródła:Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna, red. G. Labuda, Sorus, Poznań 1999.Opracowania:Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1970.Buczek K., Ziemie polskie przed tysiącem lat, PAN, Kraków 1967.Buko A., Świt państwa polskiego, IAiEPAN, Warszawa 2021.Modzelewski K., Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej, Ossolineum, Wrocław 1987.Rymut K., Nazwiska Polaków, Ossolineum, Wrocław 1991.Rymut K., Nazwy miast Polski, Ossolineum, Wrocław 1987.Artykuły:Kowalski, Mariusz. (2021). Nazwiska Głuchoniemców z okolic Łańcuta. 10.13140/RG.2.2.25740.85122.Lityńska-Zając M., Nalepka D., Średniowieczny świat roślin i pożywienie w świetle źródeł paleobotanicznych, w: Źródła historyczne wydobywane z ziemi, red. S. Suchodolski, Chromcon, Wrocław 2008.Makowiecki D., Użytkowanie mięsa i konsumpcja mięsa w średniowieczu w świetle badań archeozoologicznych. Wybrane zagadnienia, w: Źródła historyczne… op. cit.Piątkowska-Małecka, J. (2024). Zwierzęta w życiu mieszkańców wczesnośredniowiecznego grodu na Zawodziu w Kaliszu w świetle dawnych i aktualnych wyników badań archeozoologicznych. Archeologia Polski, 68. https://doi.org/10.23858/APol68.2023.009

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Ateńskie marzenia o hegemonii odchodziły w przeszłość. Razem z potęgą miasta bogini Ateny w niepamięć odchodziła również potęga Hellady, dotkliwie zdewastowanej przez trzy dekady wyniszczającego konfliktu, który zdaniem niektórych historyków mógł pochłonąć nawet ponad 10% populacji ówczesnej Hellady. Pokój zawarty w 404 roku p.n.e. na gruzach ateńskich Długów Murów miał przynieść Hellenom jedynie przejściowe wytchnienie. Sparta nie będzie bowiem w stanie utrzymać hegemonii zbyt długo a inne miasta-państwa, zwłaszcza Teby i Ateny, także nie będą już w stanie zastąpić jej miejsca. Kolejne cztery dekady niemal nieprzerwanych wojen będą długą uwerturą przed wkroczeniem na scenę Macedonii Filipa i Aleksandra.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Lizander dogląda burzenia Długich Murów, XIX-wieczna litografia, domena publiczna

Źródła:

Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.

Ksenofont, Historia grecka, przeł. W. Klinger, Ossolineum, Wrocław 1968.

Plutarch, Cztery Żywoty. Lizander,przeł. M. Brożek, Czytelnik, Warszawa 2003.

Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.

Opracowania:

Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.

Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.

Lendon J.E., Soldiers and Ghosts, Yale University Press 2006.

Wesprzyj mnie na:⁠

https://patronite.pl/mrocznewieki⁠

⁠https://buycoffee.to/mrocznewieki⁠

⁠https://suppi.pl/mrocznewieki

Sparta i Ateny, ci dwaj zmęczeni zapaśnicy, po dekadzie niemal nieustannej wojny w końcu zrobili sobie przerwę. W 421 roku p.n.e. zabrzmiał gong wyznaczający koniec pierwszej rundy pojedynku. Układ zwany Pokojem Nikiasza, od imienia zasłużonego ateńskiego stratega, miał trwać pół wieku. Zawarte w nim ustalenia były wielce obiecujące. Przeciwnicy mieli zwrócić sobie wszystkie miasta zdobyte przemocą, z wyłączeniem tych, które skapitulowały dobrowolnie na mocy układów.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka:

Źródła:

Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.

Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.

Opracowania:

Beaton R., Grecy - historia globalna, PORT, Warszawa 2025.

Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.

Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.

Lendon J.E., Soldiers and Ghosts, Yale University Press 2006.

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiWojna peloponeska prędko przerodziła się w konflikt gdzie obie strony niespecjalnie przejmowały się jakimikolwiek konwenansami. Starcie Aten i Sparty przeradzało się w wojnę totalną naznaczoną masowymi deportacjami, zniewalaniem całych populacji, eksterminacją wyjątkowo opornych obrońców a czasem nawet dyplomatów.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Metropolitan Museum of Art Open Content ProgramŹródła:Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.Opracowania:Beaton R., Grecy - historia globalna, PORT, Warszawa 2025.Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.Lendon J.E., Soldiers and Ghosts, Yale University Press 2006.

[REKLAMA] Książkę "Grecy - historia globalna" znajdziesz tutaj: https://wydawnictwoport.pl/ksiazki/grecy/

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

W 432 roku p.n.e. lokalna wojna szalała na Półwyspie Chalcydyckim gdzie ateńska ekspedycja ze zmiennym szczęściem zmagała się z wojskami Potidai wspomaganymi przez Macedończyków, Chalkidycyjczyków i ochotników z Koryntu. Konflikt szybko przybierał na sile i rozlewał się na sąsiednie krainy. Zmaganiom pod Potidają przyglądali się już nie tylko jej sąsiedzi, ale także mieszkańcy Peloponezu, Tesalii i Tracji. Oblężenie przyciągało także uwagę perskich satrapów z Azji Mniejszej, ciągle oceniających szanse na osłabienie Aten i ich symmachii stojącej tuż pod drzwiami ich satrapii. Coraz więcej obserwatorów zdawało sobie sprawę, że ta nieznośnie napięta sytuacja musi w końcu przerodzić się w znacznie większą wojnę, która być może obejmie całą Helladę. Ateńska ekspansja budziła coraz większy niepokój i oburzenie w Lacedemonie. Wielkimi krokami zbliżała się wojna jakiej helleński świat jeszcze nie widział. Wojna inna niż wszystkie do tej pory, jak pisał Tukidydes, wojnę która będzie największym z dotychczasowych nieszczęść jakie spotkały do tej pory Helladę. Przy wielkiej wojnie peloponeskiej nawet dawne zmagania z Persami miały być wspominane jako konflikt stosunkowo mało wyniszczający.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Pomnik Leonidasa w Sparcie, fot. Michał Kuźniar.

Źródła:

Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.

Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.

Opracowania:

Beaton R., Grecy - historia globalna, PORT, Warszawa 2025.

Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.

Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.

Wesprzyj mnie na:

⁠https://patronite.pl/mrocznewieki⁠

⁠https://buycoffee.to/mrocznewieki⁠

⁠https://suppi.pl/mrocznewieki

Republika Rzymska była organizmem drapieżnym, ekspansywnym i chaotycznym. Jej rozciągniętą na pięć stuleci egzystencję targały liczne konflikty tak wewnętrzne jak zewnętrzne. Wojny z Galami, Etruskami, Macedończykami czy Kartaginą jedynie na krótko jednoczyły we wspólnym celu Rzymian. Zaraz po pokonaniu kolejnego z długiej litanii przeciwników potomkowie Romulusa wracali do własnego piekiełka, gdzie mogli z pełnym zaangażowaniem oddać się bratobójczej walce z przeciwnikami politycznymi.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Hermann Vogel, domena publiczna

Wesprzyj mnie na:

⁠https://patronite.pl/mrocznewieki⁠

⁠https://buycoffee.to/mrocznewieki⁠

⁠https://suppi.pl/mrocznewieki

Jak wyglądały ziemie w dorzeczu Wisły przed tysiącem lat? Czym zajmowali się zamieszkujący je ludzie? Jak wysocy byli, długo żyli i na jakie choroby cierpieli? Jak wyglądało ich najbliższe otoczenie? Jakie zwierzęta spotykali w gęstych puszczach otaczających ich osady i w sumie to czy te puszcze naprawdę były takie mroczne i gęste jak nam się dzisiaj wydaje? Wreszcie dlaczego będąc kobietą w czasach pierwszych Piastów najbardziej opłacało się zostać zakonnicą? Na te i wiele innych pytań postaram się odpowiedzieć w dzisiejszym epizodzie. Porzucimy przy tym dywagacje o wielkiej polityce i ludziach kształtujących losy tysięcy lub całych milionów w zaciszu swoich zamków i pałaców. Zamiast nich przyjrzymy się prostym ludziom kształtującym swoją codzienność w otoczeniu przyrody, jeszcze dzikiej i ciągle nieokiełznanej.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: ChatGPT 5

Źródła:

Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna, red. G. Labuda, Sorus, Poznań 1999.

Opracowania:

Buczek K., Ziemie polskie przed tysiącem lat, PAN, Kraków 1967.

Buko A., Świt państwa polskiego, IAiEPAN, Warszawa 2021.

Dyakowski B., O dawnych łowach i dawnej zwierzynie, M. Arcta, Warszawa 1925.

Modzelewski K., Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej, Ossolineum, Wrocław 1987.

Łowmiański H., Podstawy gospodarcze formowania się państw słowiańskich, PWN, Warszawa 1953.

Artykuły:

Izdebski A., Czerwiński S., Jankowiak M., Danielewski M., Fiołna S., Gromig R., Guzowski P., Haghipour N., Hajdas I., Kołaczek P., Lamentowicz M., Marcisz K., Niebieszczański J., Sankiewicz P., & Wagner, B. Unbalanced social–ecological acceleration led to state formation failure in early medieval Poland, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 122 (18) e2409056122, https://doi.org/10.1073/pnas.2409056122 (2025).

Kozłowski T., Obraz średniowiecznych populacji ludzkich z terenu Polski w świetle badań antropologii historycznej, w: Źródła historyczne wydobywane z ziemi, red. S. Suchodolski, Chromcon, Wrocław 2008

Makowiecki D., Użytkowanie mięsa i konsumpcja mięsa w średniowieczu w świetle badań archeozoologicznych. Wybrane zagadnienia, w: Źródła historyczne… op. cit.

Milecka, K. (2013). Wyniki analizy pyłkowej osadów organicznych z doliny Rawki. Acta Geographica Lodziensia, 101.

Moździoch S., From a tribe to a State, w: The Past Societies 5. 500 AD - 1000 AD, red. P. Urbańczyk, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2016.

Piątkowska-Małecka, J. (2024). Zwierzęta w życiu mieszkańców wczesnośredniowiecznego grodu na Zawodziu w Kaliszu w świetle dawnych i aktualnych wyników badań archeozoologicznych. Archeologia Polski, 68. https://doi.org/10.23858/APol68.2023.009

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Ostatnie miesiące życia Hadriana były stosunkowo ponurym epilogiem dla barwnego i aktywnego egzystencji jaką wcześniej prowadził następca Trajana. Wyniszczająca choroba serca razem z miażdżycą tętnic wieńcowych stopniowo niszczyła 61-letniego mężczyznę, który niegdyś wspinał się na Etnę, walczył w Dacji a na końskim grzbiecie przepłynął Dunaj. Umierający w cierpieniu cesarz był już jednak wyłącznie cieniem dawnego człowieka, który przez ponad dwie dekady wyznaczał kurs po którym płynął okręt Imperium Romanum. Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Metropolitan Museum of Art Open Content Program

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Źródła:

Aureliusz Marek, Rozmyślania, tłum. Marian Reiter, Hachette, Warszawa 2009.

Dion Kasjusz, Roman History. Epitome of Book 70, Vol. VIII of the Loeb Classical Library edition, 1925.

Historycy Cesarstwa Rzymskiego, Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, tłum. H. Szelest, Czytelnik 1966.

Wiktor Sekstus Aureliusz, Księga o Cezarach, w: Brewiaria Dziejów Rzymskich, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010.

Opracowania:

Cary M., Scullard H.H., Dzieje Rzymu. Tom 2, PIW, Warszawa 1992.

Krawczuk A., Poczet cesarzowych Rzymu, Iskry, Warszawa 2006.

Krawczuk A., Poczet cesarzy rzymskich, Iskry, Warszawa 1986.

McHugh J., The Reign of Emperor Antoninus Pius, AD 138-161, Pen & Sword Books 2022.

McLaughlin R., The Roman Empire and the Indian Ocean, Pen & Sword Books 2021.

Sierpniowe noce w Antiochii przynosiły pewną ulgę od upałów mieszkańcom metropolii zdewastowanej niedawno przez potężne trzęsienie ziemi. Upragniony przez wszystkich chłód przenikał ich duszne sypialnie dając odrobinę wytchnienia podczas snu. Pewnej nocy, 117 roku, z tego daru korzystał także 41-letni Publiusz Eliusz Hadrian, namiestnik Syrii i legat starego cesarza Trajana, który właśnie co opuścił wschodnie prowincje udając się do Rzymu celem odbycia zasłużonego triumfu. Zdrowie 63-letniego Trajana ostatnimi czasy wyraźnie nie dopisywało, a jego otoczenie zdawało sobie sprawę, że koniec władcy jest już bliski. Nikt zapewne jednak nie spodziewał się jak bardzo bliski.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: akimov konstantin / Shutterstock.com

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Źródła:

Dion Kasjusz, Roman History. Epitome of Book 69, Vol. VIII of the Loeb Classical Library edition, 1925.

Historycy Cesarstwa Rzymskiego, Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, tłum. H. Szelest, Czytelnik 1966.

Opracowania:

Birley A.R., Hadrian - cesarz niestrudzony, PIW, Warszawa 2002.

Cary M., Scullard H.H., Dzieje Rzymu. Tom 2, PIW, Warszawa 1992.

Krawczuk A., Poczet cesarzowych Rzymu, Iskry, Warszawa 2006.

Krawczuk A., Poczet cesarzy rzymskich, Iskry, Warszawa 1986.

McHugh John, The Reign of Emperor Antoninus Pius, AD 138-161, Pen & Sword Books 2022.

Beletrystyka:

Yourcenar M., Pamiętniki Hadriana, PIW, Warszawa 1988.

Decydujące zwycięstwo nad Tochtamyszem przyniosło Timurowi wielkie łupy i sławę, która wstrząsnęła ziemiami Stepu Pontyjskiego. Po opanowaniu dużej części dawnych ułusuów Czagataja i Hulagu w ręce emira z Samarkandy wpadła Złota Orda, ułus Dżocziego, który co prawda nie wszedł oficjalnie w skład imperium Timurydów ale uznawał zwierzchność kalekiego emira. Ludzie Timura spokojnie wracali na południe pokonując przełęcze kaukaskie objuczeni łupami z Saraju, Tany i Astrachania, za sobą zostawili zdruzgotaną Złotą Ordę, która pogrążała się w wojnach domowych.

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Stanisław Chlebowski "Bajazyd na dworze Tamerlana"

Opracowania:

Beckwith C., Imperia Jedwabnego Szlaku, PIW, 2020.

Małowist M., Tamerlan i jego czasy, PIW, Warszawa 1991.

Marozzi J., Tamerlan. Miecz Islamu, Zdobywca Świata, Amber, Warszawa 2006.

Saunders J. J., The History of the Mongol Conquests, University of Pennsylvania Press 2001.

[REKLAMA] Odbierz rabat w wysokości 100 zł na zakup swojej sztabki złota w sklepie Goldsaver tutaj: http://goldsaver.pl/kod/mrocznewieki

W mrokach nocy z 19 na 20 czerwca 1941 roku, grupa radzieckich antropologów w pocie czoła pracowała w kryptach średniowiecznego, muzułmańskiego mauzoleum Gur-i Mir w Samarkandzie, wówczas leżącej na terenie jednej z republik radzieckich. W grobowcu emira badacze pracujący pod patronatem samego Stalina odsłaniali po kolei sarkofagi należące do dynastii Timurydów, panujących sześć stuleci wcześniej w Azji Centralnej. Zwieńczeniem prac naukowców miało być otwarcie marmurowego grobowca w którym spocząć miały doczesne szczątki samego Timura, wielkiego emira, w Europie znanego pod zniekształconym przezwiskiem - Tamerlan.

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: ChatGPT

Opracowania:

Beckwith C., Imperia Jedwabnego Szlaku, PIW, 2020.

Małowist M., Tamerlan i jego czasy, PIW, Warszawa 1991.

Marozzi J., Tamerlan. Miecz Islamu, Zdobywca Świata, Amber, Warszawa 2006.

Saunders J. J., The History of the Mongol Conquests, University of Pennsylvania Press 2001.

Z kodem "mrocznewieki" kup książkę:

https://mtbiznes.pl/przeswity/wydawnictwo-przeswity/historia/narodziny-i-upadek-mocarstw

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Klęska poniesiona przez Wielką Armię na wschodnich bezkresach miała się okazać początkiem końca imperium, które nie miało sobie w Europie równych od starożytności. W porównaniu do Imperium Romanum będącego punktem odniesienia dla wszystkich późniejszych tego typu przedsięwzięć Pierwsze Cesarstwo Francuzów okazało się tworem bardzo efemerycznym, zdolnym przetrwać jedynie dekadę. Na płaszczyźnie politycznej dziełu Napoleona bliżej było do krótkotrwałych i dość efemerycznych konstrukcji wznoszonych w innych epokach przez Attylę, Tamerlana czy Hitlera, imperiów które w najlepszym wypadku rozpadały się zaraz po zgonie ich twórców.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Opracowania:

Chandler D., The Campaigns of Napoleon,Scribner 1973.

Chandler D., Dictionary of the Napoleonic Wars,Wordsworth Editions 1999.

Kennedy P., Narodziny i upadek mocarstw. 500 lat burzliwej historii największych potęg świata,Prześwity 2025.

Roberts A., Napoleon Wielki,Magnum, Warszawa 2015.

Zahorski A., Napoleon,PIW, Warszawa 1982.

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Sam Trajan tymczasem został zapamiętany jako Optimus Princeps, i nie bez powodu. Tak jak August i Wespazjan przed nim, z wielką dojrzałością i subtelnością realizując swoje cele. Zachowywał przy tym fasadowy szacunek dla tradycji republikańskich, chociaż zdaniem Tacyta to za czasów Trajana pryncypat zmienił się w dominację. Za łagodnością i powierzchownym powiewem wolności szła rozbudowa podwalin pod silną, cesarską biurokrację opartą już nie na senatorach ale ekwitach i ludziach w pełni zależnych od cesarza. Trajan umiejętnie skonsolidował panowanie godnie imitując proces rozpoczęty przez Augusta, doprowadzając pryncypat do jego zenitu.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Alessandro Pigna "Przemowa cesarza Trajana"

Źródła:

Kasjusz Dion, Roman History. Book 68th, Vol. VIII of the Loeb Classical Library edition, 1925.

Pliniusz Młodszy, Pliny the Younger Complete Letters. Book X, tłum. P. G. Walsh, Oxford University Press 2009.

Opracowania:

Bennett J., Trajan. Optimus Princeps - Życie i czasy, Napoleon V, Oświęcim 2017.

Grainger J. D., Nerwa i problem sukcesji w Rzymie w latach 96-99, Napoleon V, Oświęcim 2017.

Krawczuk A., Poczet cesarzowych Rzymu, Iskry, Warszawa 2006.

Krawczuk A., Poczet cesarzy rzymskich, Iskry, Warszawa 1986.

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

U schyłku IX stulecia świat Estów przypominał realia panujące u ich słowiańskich sąsiadów zza miedzy. Był to świat rozdrobnienia politycznego i rywalizacji niewielkich grup etnicznych, którym mogli przewodzić watażkowie stojący na czele lokalnych dynastii. Ten chaotyczny i ciągle bardzo enigmatyczny dla nas świat zmierzał jednak ku nieuchronnemu końcowi. W dalekiej Wielkopolsce, będącej do tej pory krainą o drugorzędnym znaczeniu, w dorzeczu Warty i jej dopływów - Obry i Prosny, rozwijała się bowiem energiczna, rodzima dynastia, która w ciągu zaledwie paru dekad miała gwałtownie wstrząsnąć krajem Wisły. Na horyzoncie majaczył już cień pierwszych Piastów. Dzięki nim kolejne stulecie stanie się wiekiem żelaza, płonących grodów, masowych przesiedleń i wymuszonej siłą konsolidacji tej barwnej, chaotycznej mozaiki jaką musiał być kraj Wisły w okresie przedpaństwowym.

Okładka: Midjourney AI

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Teksty źródłowe:

Labuda G., Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Antologia tekstów źródłowych, Wydawnictwo PTPN i Wydawnictwo Sorus, Poznań 1999.

Opracowania:

Buko A., Archeologia Polski Wczesnośredniowiecznej. Odkrycia - hipotezy - interpretacje, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2005.

Buko A., Świt państwa polskiego, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2021.

Kaczanowski P., Kozłowski J. K., Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Wydawnictwo Fogra, Kraków 1998.

Labuda G., Stieber Z., (red.), Słownik starożytności słowiańskich, Ossolineum, Wydawnictwo PAN, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1961-1996.

Urbańczyk P., Zanim Polska została Polską, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2015.

Artykuły:

M. Latałowa, Przyrodnicze ślady przemian osadniczych między Odrą a Wisłą w I tysiącleciu po Chr., w: Barbarzyńskie tsunami. Okres Wędrówek Ludów w dorzeczu Odry i Wisły, red. A. Bursche, K. Kowalski, B. Rogalski, Warszawa - Szczecin 2017.

B. Sz. Szmoniewski, Early-Slavic Culture, w: The Past Societies 5. 500 AD - 1000 AD, red. P. Urbańczyk, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2016.

A. Bitner-Wróblewska, A. Rzeszotarska-Nowakiewicz, Baltic communities present between 500 and 700 AD in today’s Poland, w: Tamże.

S. Moździoch, From a tribe to a State, w: Tamże.

T. Nowakiewicz, Baltic communities present in today’s Polish territory between 700 and 1000 AD, w: Tamże.

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Pewnej nocy do celi w której spał niedawno zniewolony przez Rzymian Spartakus wpełznął wąż. Gad zbliżył się do posłania trackiego gladiatora i wkrótce znalazł się tuż obok głowy drzemiącego mężczyzny. Zwabiony ciepłem ludzkiego ciała, ciekawski wąż zaczął pełznąć po ciele Spartakusa, oplatając jego skronie. W tym momencie gada dostrzegła małżonka mężczyzny, tak jak i on sam wywodząca się z dalekiej Tracji, krainy leżącej na pograniczu dzisiejszej Turcji, Bułgarii i Grecji. Relacjonujący to zdarzenie Plutarch przypisywał tej nieznanej z imienia kobiecie umiejętności profetyczne i oddawanie się ekstatycznym rytuałom ku czci Dionizosa, boga winorośli, płodności i dzikiej natury. Żona Spartakusa, pochodząca z tego samego co on plemienia, dzieliła niewolę razem ze swoim mężem, czekając na kupca w Rzymie. Teraz jednak, siedząc obok śpiącego męża w obskurnej celi gdzieś nad Tybrem dostrzegła złowieszczy znak zesłany jej przez boga. Oto bowiem wąż ów, który tak niespodziewanie znalazł się na ciele jej małżonka zwiastował mu wielką lecz niefortunną przyszłość.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Źródła:

(fragmenty) Plutarch, Appian, Salustiusz, Liwiusz, Orozjusz, Wellejusz Paterkulus, Florus, Atenejusz, Warren, Diodor Sycylijski, Frontyn, Cyceron, Swetoniusz, Spartacus and the Slave Wars. A Brief History with Documents, tłum. Brent D. Shaw, University of Pennsylvania, Boston - Nowy Jork 2001.

Opracowania:

Cary M., Scullard H., Dzieje Rzymu, Tom 1, PIW, Warszawa 1992.Fields N., Powstanie Spartakusa 73-71 p.n.e., AmerCom SA, Poznań 2009.

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

W 439 roku wraz z upadkiem Kartaginy, zdobytej przez Wandalów Genzeryka formalnie przestały istnieć rzymskie prowincje afrykańskie, rozciągająca się od dzisiejszego Maroka do Libii. Rzymianie panowali nad częścią tych ziem od zdobycia rodzinnego miasta Hannibala w 146 roku p.n.e., resztę zajęli kolejni cesarze, zaś ostatecznego podboju dokończył Gajusz Kaligula swoją aneksją Mauretanii dwa stulecia później. Podboje Wandalów zdawały się być jedynie epizodem, elity rządzące w Rzymie i Konstantynopolu były pewne, że prędzej czy później zdołają odzyskać cenną Afrykę.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Mozaika z Bazyliki św. Witalisa w Rawennie

Źródła:

Prokopiusz z Cezarei, Historia sekretna, tłum. Andrzej Konarek, PIW, Warszawa 1969.

Opracowania:

Browning R., Justynian i Teodora, PIW, Warszawa 1977.

Gabrielle M., Perry D. M., Wieki światłe. Nowa historia średniowiecznej Europy, Prześwity 2025.

Haldon J., Wojny Bizancjum, Rebis, Poznań 2019.

Herrin J., Bizancjum - Niezwykłe dziedzictwo średniowiecznego imperium, Rebis, Poznań 2020.

Krawczuk A., Poczet cesarzy bizantyjskich, Iskry, Warszawa 2006.

Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa 2015.

Sarris P., Justinian - Emperor, Soldier, Saint, Basic Books 2023.

Shepard J. (red.), Bizancjum ok. 500-1024, Dialog, Warszawa 2012.

Artykuły:

Wójcik, M. (2016). Plaga Justyniana. Cesarstwo wobec epidemii. 11, 377–401. https://doi.org/10.21697/ZP.2011.11.1.20

Zamów książkę "Wieki światłe - Nowa historia średniowiecznej Europy" na https://mtbiznes.pl/przeswity/produkt/wieki-swiatle korzystając z kodu rabatowego 40% - mrocznewieki.

Około roku 470, w okolicy wsi Tauresium lokalizowanej przez jednych na ziemiach dzisiejszej południowej Serbii, w okolicy miasta Nisz, a przez innych w nieco innym miejscu w Macedonii Północnej, trzech młodych mężczyzn pożegnało się z rodzinami. Czekała ich długa podróż do odległego o ponad sześćset kilometrów Konstantynopola, Nowego Rzymu. Pomimo że młodzieńcy owi byli zwykłymi wieśniakami pasącymi na co dzień świnie, kronikarze zanotowali ich imiona. Zemarchus, Dityvistus i Justyn porzucali swoje dotychczasowe życie na peryferiach cywilizowanego świata udając się nad Bosfor aby poprawić swój byt.

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: "Prezentacja Pandektów cesarzowi Justynianowi", Hermann Joseph Wilhelm Knackfuss, 1891.

Źródła:

Prokopiusz z Cezarei, Historia sekretna, tłum. Andrzej Konarek, PIW, Warszawa 1969.

Opracowania:

Browning R., Justynian i Teodora, PIW, Warszawa 1977.

Gabrielle M., Perry D. M., Wieki światłe. Nowa historia średniowiecznej Europy, Prześwity 2025.

Herrin J., Bizancjum - Niezwykłe dziedzictwo średniowiecznego imperium, Rebis, Poznań 2020.

Krawczuk A., Poczet cesarzy bizantyjskich, Iskry, Warszawa 2006.

Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa 2015.

Sarris P., Justinian - Emperor, Soldier, Saint, Basic Books 2023.

Shepard J. (red.), Bizancjum ok. 500-1024, Dialog, Warszawa 2012.

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Jesienią 2024 roku hiszpański genetyk Jose Antonio Lorente ogłosił światu, że Krzysztof Kolumb, admirał, nawigator i wielki odkrywca, któremu słusznie przypisuje się otwarcie Ameryki na europejską kolonizację, wcale nie był Genueńczykiem jak do tej pory uważano. Zamiast tego miał być Żydem sefardyjskim, to jest takim pochodzącym z Półwyspu Iberyjskiego. Hiszpan powołał się oczywiście na efekty wieloletnich badań szczątków przypisywanych m.in. samemu Kolumbowi, jednemu z jego synów a także bratu.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Ridolfo del Ghirlandaio, 1520

Źródła:

Colon Hernando, Dzieje żywota i znamienitych spraw admirała Krzysztofa Kolumba, tłum. Alija Dukanović, Wyd. MON 1965.

Glas, George, The History of the Conquest of the Canary Islands, Forgotten Books, London 2018.

Las Casas, Bartolomé de, Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, tłum. Krystyna Niklewiczówna, W Drodze, Poznań 1988.

Opracowania:

Bergreen, Laurance, Columbus. The Four Voyages, Viking 2011.

Cervantes, Fernando, Konkwistadorzy, Napoleon V, Oświęcim 2023.

Pohl, John. M. D., Armie Kastylii i Aragonii 1370-1516, Napoleon V, Oświęcim 2016.

Swiet, Jakow, Kolumb, PIW, Warszawa 1979.

Artykuły:

Albardaner, Francesc. (2010). Columbus corsair and Vicente Yañez Pinzón pirate in the Mediterranean before 1492. https://www.researchgate.net/publication/283643057_Columbus_corsair_and_Vicente_Yanez_Pinzon_pirate_in_the_Mediterranean_before_1492

Domínguez, N. (2024, October 17). International experts slam alleged Columbus DNA findings: ‘Commenting on this is like commenting on aliens.’ Ediciones EL PAÍS S.L. https://english.elpais.com/science-tech/2024-10-17/international-experts-slam-alleged-columbus-dna-findings-commenting-on-this-is-like-commenting-on-aliens.html

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

“Ta armia wiele wycierpiała, ale to co z niej zostało jest dobre, a moja gwardia pozostała nienaruszona” - miał podsumować sytuację Wielkiej Armii Napoleon tuż przed zwycięska bitwą pod Borodino, która 7 września 1812 roku otworzyła mu drogę do Moskwy, dawnej stolicy Rosji. Cesarz Francuzów wierzył, że zdobycie tego miasta rzuci Rosjan na kolana, albo przynajmniej skłoni ich do negocjacji pokojowych. Niemal cała jego armia myślała podobnie. Tysiące rosyjskich maruderów przewalających się przez drogi między Borodino a Moskwą było tego samego zdania. W efekcie Francuzi wkraczali do miasta często mijając po drodze wycofujących się Rosjan a żadna ze stron nie kwapiła się do otwierania ognia. Po co mieliby to robić, w końcu wojna była już skończona, czyż nie?

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Adolph Norten, "Odwrót Napoleona z Rosji"

Opracowania:

Roberts A., Napoleon Wielki, Magnum, Warszawa 2015

Zahorski A., Napoleon, PIW, Warszawa 1982

Zamoyski A., 1812. Wojna z Rosją, Znak, Kraków 2007

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Pewnego marcowego dnia, 1811 roku, paryski zgiełk nagle zaczęły rozdzierać salwy armatnie. Jedna za drugą. Czternasta, piętnasta, szesnasta. Wszyscy przechodnie stanęli bez ruchu, starannie odliczając kolejne. Siedemnasta, osiemnasta, dziewiętnasta. Napięcie rosło. Wreszcie dwudziesta. Ludzie czekali na kolejne, zaklęci niczym kamienne posągi. Dwudziesta pierwsza. Nieznośna cisza penetrowała ciała oczekujące kolejnych salw. Wreszcie rozległa się ta wyczekiwana, dwudziesta pierwsza, która wywołała prawdziwą euforię na ulicach stolicy Cesarstwa Francuzów. Za nią szły kolejne, dwudziesta druga, trzecia, czwarta. Miało być ich sto, ale szczęśliwy ojciec, cesarz Napoleon kazał oddać dwieście salw aby uczcić przyjście na świat pierworodnego syna z prawego łoża.

Okładka: Wasilij Wereszczagin, "Napoleon pod Borodino"

Opracowania:

Roberts A., Napoleon Wielki, Magnum, Warszawa 2015

Zahorski A., Napoleon, PIW, Warszawa 1982

Zamoyski A., 1812. Wojna z Rosją, Znak, Kraków 2007

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiPoczątki dziejów ludu Rasenna spowija gęsta mgła tajemnicy, ale nie jest to dla nas niczym szczególnie zaskakującym, Półwysep Italski trzy tysiące lat temu w przeciwieństwie do ówczesnego Egiptu czy Mezopotamii nie był miejscem w którym istniały bardzo zaawansowane cywilizacje powszechnie wykorzystujące dar pisma. Sami Etruskowie z typowym dla siebie fatalistycznym determinizem twierdzili, że długość dziejów ich ludu była od samego początku określona przez bogów.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Vel Saties z Grobowca Augurów, domena publicznaŹródła:Herodot z Halikarnasu, Dzieje, Czytelnik, Warszawa 2020Liwiusz, Tytus, Dzieje Rzymu od założenia miasta, Księga V, Ossolineum 1968Opracowania:Awianowicz B. A., Język łaciński z elementami epigrafiki i numizmatyki rzymskiej, Literat, ToruńBonfante L., Język etruski, Wydawnictwo RTW, Warszawa 1998Cunliffe B., Europe between the Oceans 9000 BC - AD 1000, Yale University Press 2011Dobrowolski W., Malarstwo Etrusków, PIW, Warszawa 1979Dobrowolski W., Sztuka Etrusków, PIW, Warszawa 1971Heurgon J., Życie codzienne Etrusków, PIW, Warszawa 1966Turfa J.M. (ed.), The Etruscan World, Routledge, London & New York 2018Hagner C.J., Adams jr. R.B., Anker Ch. (eds.), Etruskowie: Umiłowanie Życia, Amber, Warszawa 1997Artykuły:Cosimo Posth et al., The origin and legacy of the Etruscans through a 2000-year archeogenomic time transect.Sci. Adv.7,eabi7673(2021).DOI:10.1126/sciadv.abi7673

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiW siódmym tysiącleciu p.n.e. pierwsi neolityczni rolnicy i pasterze z Bliskiego Wschodu zaczynają opuszczać swoje siedziby i kolonizować peryferia swojego świata. 8,700 lat temu pojawiają się pierwsze neolityczne osady w Anatolii nad Morzem Egejskim. W ciągu kilku kolejnych stuleci pierwsi rolnicy zasiedlą Wyspy Cykladzkie, Kretę i Grecję. Następnie ruszą na Bałkany posuwając się średnio 5 kilometrów rocznie. W ciągu paru stuleci dotrą do Środkowej Europy i Półwyspu Iberyjskiego. Wraz z upływem czasu tempo ich ekspansji będzie wręcz przyspieszać.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Zdeněk Burian "Neolityczna osada"Źródła:Biblia Jerozolimska, Księga Rodzaju, Księga Jozuego, Pallottinum Poznań 2006Tale of Aqhat, VI, 6-8, (N.d.). Headroyce.org. Retrieved February 3, 2025, from https://www.headroyce.org/uploaded/faculty/denelow/Genesis/SCAN0159_000.pdfOpracowania:Cauvin J., The Birth of the Gods and the Origins of Agriculture, Cambridge University Press 2003Mithen S., After the Ice. A Global Human History 20,000-5000 BC, W&N 2012Schmidt K., Budowniczowie pierwszych świątyń, PIW, Warszawa 2010Toynbee A. J., A Study of History. Abridgement of Volumes I-VI, Oxford University Press 1956Watkins T., Becoming Neolithic. The Pivot of Human History, Routledge 2024Artykuły:Ancient remains could be oldest pet cat. (n.d.). New Scientist (1971). Retrieved February 5, 2025, from https://www.newscientist.com/article/dn4867-ancient-remains-could-be-oldest-pet-cat/Tell Qaramel. (n.d.). Edu.pl. Retrieved February 3, 2025, from https://pcma.uw.edu.pl/2017/10/11/tell-qaramel/Zangger, E. (n.d.). James Mellaart: Pioneer…..And forger. Popular Archeology. Retrieved February 4, 2025, from https://popular-archaeology.com/article/james-mellaart-pioneer-and-forger/

Subskrybuj archiwalne odcinki:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Pomysł tego odcinka przyszedł mi do głowy kilka miesięcy temu gdy uświadomiłem sobie, że na polskim YouTube nie ma praktycznie żadnego poważnego materiału o Gobekli Tepe, jednym z najbardziej znanych i znaczących stanowisk bliskowschodniej prehistorii. W ciągu tego czasu pojawiło się trochę materiałów, z których niektóre są na naprawdę wysokim poziomie. W trakcie przygotowywania epizodu o Gobekli pomyślałem jednak, że opowiadanie o tym jednym stanowisku wyrywając je z kontekstu w jakim się ono pojawiło, czyli pomijając tysiące lat prehistorii jakie poprzedziły wzniesienie tego tajemniczego kompleksu byłoby błędem. Słuchacz, zwłaszcza taki który niewiele wie o bliskowschodnim neolicie czy epipaleolicie traktowałby Gobekli Tepe jako jakiś niespotykany ewenement, niewytłumaczalny epizod w prehistorii.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: fot. mehmetkrc / Shutterstock.com

Opracowania:

Cauvin J., The Birth of the Gods and the Origins of Agriculture, Cambridge University Press 2003

Mithen S., After the Ice. A Global Human History 20,000-5000 BC, W&N 2012

Schmidt K., Budowniczowie pierwszych świątyń, PIW, Warszawa 2010

Watkins T., Becoming Neolithic. The Pivot of Human History, Routledge 2024

Artykuły:

Groman-Yaroslavski I, Weiss E, Nadel D (2016) Composite Sickles and Cereal Harvesting Methods at 23,000-Years-Old Ohalo II, Israel. PLoS ONE 11(11): e0167151. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0167151

Hilazon tachtit cave. (n.d.). Huji.Ac.Il. Retrieved January 24, 2025, from https://archaeology.huji.ac.il/hilazon-tachtit-cave

Maher, Lisa & Stock, Jay & Finney, Sarah & Heywood, James & Miracle, Preston & Banning, Edward. (2011). A Unique Human-Fox Burial from a Pre-Natufian Cemetery in the Levant (Jordan). PloS one. 6. e15815. 10.1371/journal.pone.0015815.

Moore, A.M.T., Kennett, J.P., Napier, W.M. et al. Evidence of Cosmic Impact at Abu Hureyra, Syria at the Younger Dryas Onset (~12.8 ka): High-temperature melting at 2200 °C. Sci Rep 10, 4185 (2020). https://doi.org/10.1038/s41598-020-60867-w

L. Grosman, N.D. Munro, A. Belfer-Cohen, A 12,000-year-old Shaman burial from the southern Levant (Israel), Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 105 (46) 17665-17669, https://doi.org/10.1073/pnas.0806030105 (2008).

Zdziebłowski, S. (2024, December 13). Padł największy mit dotyczący „najstarszej świątyni świata”. Zagadka Göbeklitepe wyjaśniona? National Geographic. https://www.national-geographic.pl/historia/padl-najwiekszy-mit-dotyczacy-najstarszej-swiatyni-swiata-zagadka-gobeklitepe-wyjasniona/