Mroczne Wieki

Sahul nie był zresztą tylko jednorazowym produktem ostatniego zlodowacenia, ale wytworem cyklicznym, powstającym przy każdym kolejnym zlodowaceniu, które w młodszym plejstocenie powtarzają się średnio co sto tysięcy lat. Można z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć, że tak samo jak Sahara zazieleni się ponownie za jedynie kilkanaście tysięcy lat, tak samo kolejny Sahul wyłoni się z mórz za kilkadziesiąt, do stu tysiącleci od momentu, w którym piszę te słowa. Nie mogę się doczekać!

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: fot. Hans Wismeijer / Shutterstock.com

Opracowania:

Griffiths, Billy, Deep Time Dreaming: Uncovering Ancient Australia, (16pt Large Print Edition), Blac Inc., Carlton, Australia, 2019;

Hunt, Terry L. (red.), The Oxford Handbook of Prehistoric Oceania. New York: Oxford University Press (S1), 2022;

Mithen, Steven, After the Ice : A Global Human History 20,000-5000 BC. London: Weidenfeld & Nicolson, 2012;

Artykuły:

Allen, Jim & O'Connell, James. (2025). Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul. Archaeology in Oceania. 60. 187-190. 10.1002/arco.70002.

Biel, Radosław, Najstarszy bumerang na świecie ma jednak 40 000 lat. Pochodzi z terenów obecnej Małopolski. (2025), Archeologia Żywa. https://archeologia.com.pl/najstarszy-bumerang-na-swiecie-ma-jednak-40-000-lat-pochodzi-z-malopolski/, [dostęp: 04.10.2026]

Ford, Anne. (2016). Late Pleistocene lithic technology in the Ivane valley: A view from the rainforest. Quaternary International. 448. 10.1016/j.quaint.2016.05.030.

Matchan, Erin L.; Phillips, David; Jourdan, Fred; Oostingh, Korien; Early human occupation of southeastern Australia: New insights from 40Ar/39Ar dating of young volcanoes, Geology (2020) 48 (4): 390–394. https://doi.org/10.1130/G47166.1

W grudniu 1910 roku brytyjski archeolog John Garstang prowadził wykopaliska w pozostałościach Meroe, czyli stolicy starożytnego królestwa Kusz leżącego z grubsza w dzisiejszym Sudanie. W pewnym momencie, kopiąc na głębokości około dwóch i pół metra pod powierzchnią schodów prowadzących niegdyś do przybytku archeolodzy natrafili na coś wyjątkowego. Ich oczom ukazywać zaczęła się wykonana z brązu rzeźba, w której natychmiast rozpoznano podobiznę jednego z członków rzymskiej dynastii julijsko-klaudyjskiej.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Cailliaud, Frédéric in 1826, Public domain, via Wikimedia Commons;

Źródła:

Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2020.

Opracowania:

Campbell, Virginia L., Ancient Rome. Pocket Museum, Thames & Hudson, London 2017;

Schellinger, Sarah M., Nubia, Reaktion Books, London 2022;

Wengrow, David, Ancient Egypt and Nubia. Kings of Flood and Kings of Rain, w: Great Kingdoms of Africa, Thames & Hudson, London 2023;

Artykuły:

Osypińska, Marta; Osypiński, Piotr, From Faras to Soba: 60 years of Sudanese–Polish cooperation in saving the heritage of Sudan, Polish Centre of Mediterranean Archaeology/University of Warsaw (2021).

[Reklama] Kup książkę "Rzymianie - 2000 Lat Historii" na stronie https://wydawnictwoport.pl/ksiazki/rzymianie/ Jedyna książka o Rzymianach jakiej potrzebujesz ;)

Gdzieś około roku 515 p.n.e. w krainie leżącej na terenie Gandhary, na pograniczu dzisiejszego Pakistanu i Afganistanu, nad rzeką Indus, zbierała się niecodzienna ekspedycja. W mieście Caspathyros, którego położenia nie jesteśmy w stanie zidentyfikować, pewien grecki kapitan przygotowywał swoje statki do wyruszenia na wyprawę, która wkrótce zmieni oblicze tej części świata, przynajmniej pod względem politycznym.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: mapa autorstwa Michała Kuźniara, via Inkarnate.com

Źródła:

Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2020.

Opracowania:

Lane Fox, Robin, Alexander the Great, Penguin Books 2004.

McLaughlin, Raoul, The Roman Empire and the Indian Ocean: The Ancient World Economy and the Kingdoms of Africa, Arabia and India. Pen & Sword Military, 2014.

Schulz, Raimund, Łowcy przygód w dalekich krainach. Wielkie pionierskie podróże i wiedza antyku o świecie, przeł. B. Nowacki, PIW, Warszawa 2020.

Artykuły:

Der Muziris-Papyrus https://www.onb.ac.at/mehr/blogs/der-muziris-papyrus

Krótka satyra, którą napisałem parę miesięcy temu i schowałem do szuflady, a teraz po ponownym przejrzeniu, uznałem, że może warto ją opublikować.

Kolor Twoich włosów jest bliższy barwie srebra niż tarcze noszone przez elitarnych piechurów z najwierniejszej jednostki młodego króla, wiesz o którą mi chodzi, o tę która nigdy nie zdradza swoich przełożonych. Ty działasz nieco inaczej, swój dzień zawsze zaczynasz od zdrady a każde dane słowo łamiesz przynajmniej trzy razy, jeszcze przed śniadaniem. Potem już go złamać nie możesz, bo po prostu zapominasz, że je dałeś.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Pomnik Filipa II Macedońskiego w Salonikach, fot. Michał Kuźniar, przeróbki Gemini AI;

Fenicjanie nie są populacją łatwą do badania, gdyż w przeciwieństwie do Hellenów czy Rzymian nie zostawili po sobie zbyt wiele źródeł pisanych, właściwie niemal wszystko co o nich wiemy, dotarło do nas od ich sąsiadów, partnerów handlowych lub przeciwników. Ich sytuacja jest podobna do tej w jakiej znaleźli się Etruskowie czy Celtowie. Nawet nazwa ludu “Fenicjanie” jest egzonimem, stworzonym nie przez nich samych, ale przez Hellenów. Greckie Phoinikes wzięło się najprawdopodobniej od słowa phoinós oznaczającego krwistą czerwień, purpurę, a więc kolor, z wytwarzania którego słynni byli starożytni mieszkańcy dzisiejszego Libanu i jego okolic.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: "Ofiara dla Molocha", Georges Rochegrosse, domena publiczna;

Źródła:

Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2020.

Homer, Odyseja, przeł. J. Parandowski, Prószyński i S-ka, Warszawa 1998.

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Wydanie III popr., Pallottinum, Poznań - Warszawa 1990.

Opracowania:

Cunliffe, Barry, Europe between the Oceans 9000 BC-AD 1000, Yale University Press, New Haven & London 2008.

Jigoulov, Vadim. S., The Phoenicians, Reaktion Books 2024.

Kuźniar, Michał, Królowie Wysp Kanaryjskich, Mroczne Wieki Michał Kuźniar, Rzeszów 2026.

López-Ruiz, Carolina, i Brian R. Doak (red.), The Oxford Handbook of the Phoenician and Punic Mediterranean, New York, Oxford University Press, 2019.

Schulz, Raimund, Łowcy przygód w dalekich krainach. Wielkie pionierskie podróże i wiedza antyku o świecie, przeł. B. Nowacki, PIW, Warszawa 2020.

Artykuły:

Haber M, Doumet-Serhal C, Scheib C, et al. Continuity and Admixture in the Last Five Millennia of Levantine History from Ancient Canaanite and Present-Day Lebanese Genome Sequences. Am J Hum Genet. 2017 Aug 3;101(2):274-282. doi: 10.1016/j.ajhg.2017.06.013. Epub 2017 Jul 27. PMID: 28757201; PMCID: PMC5544389.

Haber M, Nassar J, Almarri MA, Saupe T, et al. A Genetic History of the Near East from an aDNA Time Course Sampling Eight Points in the Past 4,000 Years. Am J Hum Genet. 2020 Jul 2;107(1):149-157. doi: 10.1016/j.ajhg.2020.05.008. Epub 2020 May 28. PMID: 32470374; PMCID: PMC7332655.

Ringbauer H, et al. Punic people were genetically diverse with almost no Levantine ancestors. Nature. 2025 Jul;643(8070):139-147. doi: 10.1038/s41586-025-08913-3. Epub 2025 Apr 23. PMID: 40269169; PMCID: PMC12226237.

Zapraszam Was na sesję Q & A z odpowiedziami na sporą część Waszych pytań.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" znajdziesz na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Okładka: fot. N. Mitera

[REKLAMA] Kup książkę "Kaligula. Korzenie szaleństwa u władzy" na https://www.znak.com.pl/p/kaligula-korzenie-szalenstwa-u-wladzy-dando-collins-stephen-483115

Olbrzymi i niezbadany Okeanos, jak Hellenowie zwykli nazywać Atlantyk od zawsze kusił starożytnych ogromem jednocześnie przerażając ich swoją gwałtownością. Pamiętam gdy lata temu, podczas jakiegoś zimowego wyjazdu do Portugalii, niedaleko miasta Porto, tego samego od którego starożytnej nazwy Portus Cale nazwę wziął cały kraj, po raz pierwszy na własne oczy zobaczyłem wzburzony ocean. Pierwsze co przeszło mi przez myśl to pytanie - co trzeba mieć, albo raczej czego musi brakować w głowie człowieka, który na jakiejś kruchej, starożytnej, drewnianej łupince pchał się na ten akwen? No cóż, byli tacy ludzie, o niektórych z nich coś tam nawet wiemy.

Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Źródła:

Glas, George, The History of the Conquest of the Canary Islands, Forgotten Books, London 2018 (Reprint oryginału z 1764 zawierającego także fragmenty manuskryptu 1590 skopiowanego przez Jose de Abreu de Galindo w latach 30. XVII wieku).

Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2020.

Pliniusz, Gajusz Sekundus, Historia Naturalna, Tom I, Księga VI, 36-37, tłum. I. Mikołajczyk, N. Rataj, E. Twarowska-Antczak, K. Antczak, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2017.

Strabon, The Geography of Strabo. Vol. I, 1.5, Loeb Classical Library edition, 1917.

Opracowania:

Cunliffe, Barry, Europe between the Oceans 9000 BC-AD 1000, Yale University Press, New Haven & London 2008.

Jigoulov, Vadim. S., The Phoenicians, Reaktion Books 2024.

Kuźniar, Michał, Królowie Wysp Kanaryjskich, Mroczne Wieki Michał Kuźniar, Rzeszów 2026.

Schulz, Raimund, Łowcy przygód w dalekich krainach. Wielkie pionierskie podróże i wiedza antyku o świecie, przeł. B. Nowacki, PIW, Warszawa 2020.

Okładka: "Lost Illusions" Charles Gleyre, 1865, domena publiczna;

W sobotę 8 lipca 1497 roku cztery statki opuszczały port w Lizbonie kierując się na południe. Na pokładach karaweli i trzech karak płynęło 148 mężczyzn, doświadczonych żeglarzy, zaprawionych w morskich wyprawach. Ekspedycji przewodził dość młody kapitan z portugalskiego miasteczka Sines. Nie wiemy dokładnie kiedy przyszedł na świat, ale w lipcu 1497 roku był prawdopodobnie po trzydziestce. Nazywał się Vasco da Gama a na miejscu dowódcy ekspedycji zastąpił swojego ojca, Estevao, który miał być pierwszym kapitanem wyprawy, ale nie dożył jej urzeczywistnienia.Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewieki"Królowie Wysp Kanaryjskich" znajdziesz na https://sklep.mrocznewieki.pl/Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Veloso Salgado, Public domain, via Wikimedia CommonsŹródła:Velho, Alvaro, Relacja z wyprawy Vasco da Gamy do Indii, przeł. E. Milewska, Novus Orbis, Gdańsk 1996.Źródła:Chabasiński W., Vasco da Gama. Wyprawy, odkrycia, dyplomacja, Iskry, Warszawa 1997.Małowist M., Konkwistadorzy portugalscy, PIW Warszawa 1976.

Gdyby Lucjusz Korneliusz Sulla poszedł kiedyś do łóżka z Kartaginą dziecko zrodzone z tego związku z pewnością przypominałoby Septymiusza Sewera, albo tak przynajmniej musieli uważać jego współcześni. Oni to bowiem zwali go “Punickim Sullą”, doceniając w ten sposób jego pochodzenie oraz bezwzględność.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

[Autopromocja] Kup książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Lawrence Alma-Tadema; domena publiczna;

Źródła:

Dion Kasjusz, Roman History. Book 77, 78 & 79, Vol. VIII of the Loeb Classical Library edition, 1925.

Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, tłum. L. Piotrowicz, Ossolineum, Wrocław 2004.

Historycy Cesarstwa Rzymskiego, Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, tłum. H. Szelest, Czytelnik 1966.

Opracowania:

Cary M., Scullard H.H., Dzieje Rzymu. Tom 2, PIW, Warszawa 1992.

Późną nocą 31 grudnia 192 roku grupka ludzi walczyła z czasem, starając się zatrzeć ślady swojej zbrodni. Nie było to jednak łatwe, bowiem ich ofiarą był sam cesarz, człowiek którego nieobecność ktoś z pewnością prędko zobaczy. Do zadania zaciągnięto paru pretorianów, jacy wynieśli z pałacu zwłoki Kommodusa zawinięte w dywany. Mijanych strażników prędko przekonali, że to jakieś niepotrzebne graty.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

[Autopromocja] Kup książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Thomas Cole, Course of the Empire, domena publiczna

Źródła:

Dion Kasjusz, Roman History. Book 74, 75 & 76, Vol. VIII of the Loeb Classical Library edition, 1925.

Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, tłum. L. Piotrowicz, Ossolineum, Wrocław 2004.

Historycy Cesarstwa Rzymskiego, Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, tłum. H. Szelest, Czytelnik 1966.

[Reklama] Kup książkę "Wenecja. Niezatapialna" na https://wyd-lit.com/Wenecja

Mediewista Steven Runciman miał powiedzieć, że “nigdy nie było większej zbrodni przeciwko ludzkości niż Czwarta Krucjata” z czym nie mogę się zgodzić. To zdanie jest na wskroś przesiąknięte europocentryzmem, postawą wedle której historię całego świata postrzegamy wyłącznie przez pryzmat europejskich wartości, dziejów i kultury naszego kontynentu. Bezlitosne złupienie Bagdadu w 1258 roku dokonane przez wojska Hulagu było w swojej skali znacznie większym wandalizmem, zwłaszcza jeżeli chodzi o ilość przelanej krwi mieszkańców stolicy kalifatu Abbasydów. Upadek Tenochtitlanu w sierpniu 1521 roku położył kres całemu imperium a wraz z nim kulturze. To tak wymieniając jedynie niektóre katastrofy w dziejach ludzkości.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Kup książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich":

https://sklep.mrocznewieki.pl/

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: obrazy w domenie publicznej

Źródła:

Choniates, Niketas, The Sack of Constantinople (1204), przeł. D. C. Munro, Translations and Reprints from the Original Sources of European History, Series 1, Vol 3:1 (rev. ed.), Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 1912.

Clari, Robert de, Zdobycie Konstantynopola, przeł. Z. Pentek, Poznań 1997.

Villehardouin, Geoffroy de, Zdobycie Konstantynopola, przeł. Z. Pentek, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2003.

Opracowania:

Keates J., Wenecja. Niezatapialna, przeł. M. Miłkowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026.

Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa 2007.

Francuski bizantynista Lemerle pisał, że Herakliusz nie zdołał zdominować swojej epoki, to ona zdominowała jego. Panował wyjątkowo długo, bo przez trzy dekady, najdłużej od czasów Justyniana Wielkiego. W bardziej sprzyjających okolicznościach ten wyjątkowo zdolny i energiczny człowiek zdołałby zapewne dać państwu niezbędne wytchnienie i stabilność, jednak w tej szalonej epoce w jakiej przyszło mu żyć i panować, nic nie było takie proste. Obraz starego świata przemijał, a nowy rodził się targany gwałtownymi bólami i nerwowymi pociągnięciami pędzla niezdecydowanego malarza.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Miniatura z Kroniki Jana Skylitzesa, domena publiczna, Wikimedia Commons

Źródła:

Konstantyn Porfirogeneta, O zarządzaniu cesarstwem, przeł. A. Paroń, ISKŚiO UWr IAE PAN, Wrocław - Warszawa 2024.

Nikephoros Patriarch of Constantinople, Short History, przeł. C. Mango, Dumbarton Oaks, Washington D.C. 1990. https://archive.org/details/nikephoros-short-history-mango-1990-cfhb-13/

Teofanes Wyznawca, The Chronicle of Theophanes Anni mundi 6095-6305 (A.D. 602-813), tłum. H. Turtledove, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1982.

Opracowania:

Kaegi W.E., Heraclius. Emperor of Byzantium, Cambridge University Press, New York 2007.

Krawczuk A., Poczet cesarzy bizantyjskich, ISKRY, Warszawa 2006.

Haldon J., Wojny Bizancjum. Strategia, taktyka, kampanie, Rebis, Poznań 2019.

Hodgson G.S.M., The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam, University of Chicago Press 1977.

Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa 2007.

Epoka ta była jedną z najbardziej przełomowych w dziejach tej części świata. W tym samym czasie żyli ludzie, którzy odcisnęli na świecie piętno odczuwalne po dziś dzień. Herakliusz ratował Konstantynopol przed kolejnymi nawałnicami Persów, Awarów i Słowian rozbijającymi się o mury Teodozjusza, Grzegorz Wielki kształtował średniowieczne chrześcijaństwo zachodnie, Muhammad jednoczył arabskich Beduinów kładąc przy tym podwaliny pod praktycznie całą nową cywilizację i religię będącą amalgamatem zastanych przezeń wierzeń. W tym samym czasie perscy szachinszachowie tacy jak Chosroes II w boju sprawdzali granice wytrzymałości swoich rzymskich sąsiadów i odwiecznych wrogów, nie zdając sobie sprawy, że ich czas jest już policzony. Ciekawe to były czasy, oj ciekawe.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Kup moją książkę na:

https://sklep.mrocznewieki.pl

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: miniatura z kroniki Jana Skylitzesa, domena publiczna, Wikimedia Commons

Źródła:

Konstantyn Porfirogeneta, O zarządzaniu cesarstwem, przeł. A. Paroń, ISKŚiO UWr IAE PAN, Wrocław - Warszawa 2024.

Koran, przeł. J. Bielawski, Faktor, Warszawa 2009.

Teofanes Wyznawca, The Chronicle of Theophanes Anni mundi 6095-6305 (A.D. 602-813), tłum. H. Turtledove, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1982.

Teofilakt Simokatta, Historia powszechna, przeł. A. Kotłowska, Ł. Różycki, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.

Opracowania:

Kaegi W.E., Heraclius. Emperor of Byzantium, Cambridge University Press, New York 2007.

Krawczuk A., Poczet cesarzy bizantyjskich, ISKRY, Warszawa 2006.

Hodgson G.S.M., The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam, University of Chicago Press 1977.

Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa 2007.

Czternaście tysięcy lat temu, na terenie Oberkassel, przedmieścia dzisiejszego miasta Bonn w Niemczech, urządzono wyjątkowy pochówek. Społeczność myśliwych-zbieraczy z kultury magdaleńskiej grzebała 40-letniego mężczyznę i 25-letnią kobietę. Wiek zmarłych oszacowano na podstawie analizy materiału kostnego, nie znamy oczywiście ich tożsamości ani metryki urodzenia. Ciała dwójki anonimowych prehistorycznych mieszkańców przedmieść dzisiejszego Bonn pogrzebano z szacunkiem, posypując ich sproszkowaną, czerwoną ochrą z hematytu, symbolizującą prawdopodobnie krew a co za tym idzie także życie. Być może grzebiący ich członkowie społeczności mieszkającej nad prehistorycznym Renem wierzyli w jakąś formę reinkarnacji? Czy myśleli, że zmarli powstaną kiedyś z martwych i ponownie zapolują na plejstoceńską faunę - renifery, łosie i jelenie szlachetne?

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: archiwum prywatne autora

Źródła:

Cezar Gajusz Juliusz, Wojna gallicka, przeł. E. Konik, W. Nowosielska, Czytelnik, Warszawa 2024.

Opracowania:

Anthony D. W., The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. (2026). Princeton Univ Press.

Fagan B., Zażyła więź. Jak zwierzęta kształtowały historię ludzkości, przeł. P. Gołębiowski, PostFactum, Katowice 2018.

Mithen S., After the Ice. A Global Human History 20,000 - 5,000 BC, Weidenfeld & Nicolson, London 2012.

Artykuły:

Best J., Doherty S., Armit I., et al. Redefining the timing and circumstances of the chicken’s introduction to Europe and north-west Africa. Antiquity. 2022;96(388):868-882. doi:10.15184/aqy.2021.90.

Grimm, D. (2017). Earliest evidence for dog breeding found on remote Siberian island. Science. https://doi.org/10.1126/science.aan6897.

Hervella M., San-Juan-Nó A., Aldasoro-Zabala A., Mariezkurrena K., Altuna J., Concepción de-la-Rua, The domestic dog that lived ∼17,000 years ago in the Lower Magdalenian of Erralla site (Basque Country): A radiometric and genetic analysis, Journal of Archaeological Science: Reports, Volume 46, 2022, 103706, ISSN 2352-409X, https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2022.103706.

Peters J., Lebrasseur O., Irving-Pease E.K., Paxinos P.D., Best J., Smallman R., Callou C., Gardeisen A., Trixl S., Frantz L., Sykes N., Fuller D.Q., & Larson G., The biocultural origins and dispersal of domestic chickens, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 119 (24) e2121978119, https://doi.org/10.1073/pnas.2121978119 (2022).Taylor, W.T.T.,

Barrón-Ortiz, C.I. Rethinking the evidence for early horse domestication at Botai. Sci Rep 11, 7440 (2021). https://doi.org/10.1038/s41598-021-86832-9.

11 kwietnia 1814 roku w Fontainebleau ostatecznie zawarto porozumienie między Aliantami a ustępującym władcą Francji. Napoleon mógł dalej tytułować się Jego Cesarską Mością, otrzymywał przy tym we władanie leżącą na Morzu Tyrreńskim wyspę Elbę, będącą niczym przystanek między Toskanią a Korsyką. Zwycięzcy obiecali mu roczną pensję w wysokości dwóch i pół miliona franków, niezbędnych do utrzymania dworu i zbyt dużego garnizonu jak na warunki panujące na tej skalistej wysepce.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: "The 28th Regiment at Quatre Bras",Elizabeth Thompson, 1875, domena publiczna

Opracowania:

Chandler D., The Campaigns of Napoleon, Scribner 1973.

Keegan J., Oblicze bitwy. Studium nad bitwami pod Azincourt, Waterloo i nad Sommą, Napoleon V, Oświęcim 2019.

Kennedy P., Narodziny i upadek mocarstw. 500 lat burzliwej historii największych potęg świata, Prześwity 2025.

Roberts A., Napoleon Wielki, Magnum, Warszawa 2015.

Zahorski A., Napoleon, PIW, Warszawa 1982.

[Reklama] Przenieś się do epoki odkryć geograficznych kupując moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Kolumb zostawił po sobie spuściznę, która z biegiem stuleci nie straciła na ważności. Wielkość jego dokonań dostrzegano jeszcze za jego życia, nawet jeżeli on sam do śmierci błędnie interpretował dokonane przez siebie odkrycia. Z jego pism wyłania się jednak obraz człowieka, który zdawał sobie sprawę, że odkrył jakiś “inny świat”, chociaż jeszcze nie był pewien czy nie była to jakaś dalsza część Azji. Odkrycie kontynentu, który wkrótce stanie się Ameryką, przyniosło wiele cierpień jego pierwotnym mieszkańcom. Na niektórych wyspach Karaibów, jeszcze za życia Kolumba wyginąć miało nawet sześciu na siedmiu tubylców.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Jose Garnelo y Alda, "Wylądowanie Krzysztofa Kolumba na wyspie Guanahani w 1492 roku", ok. 1890, domena publiczna

Źródła:

Casas, Bartolomé de Las, Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, tłum. K. Niklewiczówna, “W drodze”, Poznań 1988.

Colon, Hernando, Dzieje żywota i znamienitych spraw admirała Krzysztofa Kolumba, tłum. Alija Dukanović, Wyd. MON 1965.

Opracowania:

Bergreen, Laurence, Columbus. The Four Voyages, Viking 2011.

Swiet, Jakow, Kolumb, PIW, Warszawa 1979.

[Reklama] Kup książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

W połowie lat 90. XV wieku, podczas drugiej wyprawy Kolumba misjonarz Ramon Pane rozmawiał z jednym z Tainów, który przekazywał mu wiedzę o religii i zwyczajach swojego ludu. Rozmówca Ramona wspomniał, że jeden z kacyków jego ludu rozmawiał kiedyś z duchem Giocauuaghama, który przepowiedział mu przyszłość jego rodaków. Duch ostrzegł kacyka, że jego potomkowie krótko będą panami ziemi na której on teraz żyje. Zbliża się bowiem dzień, w którym do brzegów ich wyspy dotrą obcy ludzie noszący dziwne stroje, którzy zgładzą członków jego ludu.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: "Kolumb na San Salvador", Jean Leon Gerome Ferris, ok. 1892, domena publiczna

Źródła:

Casas, Bartolomé de Las, Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, tłum. K. Niklewiczówna, “W drodze”, Poznań 1988.

Colon, Hernando, Dzieje żywota i znamienitych spraw admirała Krzysztofa Kolumba, tłum. Alija Dukanović, Wyd. MON 1965.

Michele de Cuneo's Letter on the Second Voyage, 28 October 1495

Opracowania:

Bergreen, Laurence, Columbus. The Four Voyages, Viking 2011.

Swiet, Jakow, Kolumb, PIW, Warszawa 1979.

Artykuły:

Kubś, Jakub. (2025). The Anthropophagic Antilles: The Origins of the Term “Cannibal” – An Invention of Christopher Columbus. Academic Journal of Modern Philology. 23. 10.34616/ajmp.2025.23.16.

[Reklama] Kup książkę "Czyngis-chan. Architekt nowoczesnego świata" https://www.znak.com.pl/p/czyngis-chan-architekt-nowoczesnego-swiata-jack-weatherford-269448Kubilaj w zbiorowej świadomości znany jest głównie jako ten mongolsko-chiński chan którego odwiedził Marco Polo. W rzeczywistości relacja z Wenecjaninem była z jego punktu widzenia mało istotnym epizodem. W Kubilaju mongolskie imperium osiągnęło swój zenit i ostatnie tak znaczące sukcesy militarne, przede wszystkim podbój cesarstwa Song. Dlatego też uważa się go za drugiego, zaraz po jego dziadku, najwybitniejszego władcę średniowiecznej Mongolii.Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiMroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Portret Kubilaja, Araniko, koniec XIII wieku, domena publiczna, Wikimedia CommonsŹródła:Marco Polo, Opisanie świata, przeł. A. Ludwika Czerny, PIW, Warszawa 1975.Opracowania:Rossabi M., Khubilai Khan: His Life and Times, University of California Press 2009.Weatherford J., Czyngis-chan. Architekt nowoczesnego świata, Znak Horyzont, 2026.

Kommodus był bardzo wysoki, proporcjonalnie zbudowany, miał szeroką klatkę piersiową, potężne ramiona, jasne, gęste włosy i zadbaną brodę. Włosy na twarzy i głowie podobno skracał opalając, lękał się dopuszczenia do swojego gardła golibrody czy fryzjera.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/

Miniatura: "The Emperor Commodus Leaving the Arena at the Head of the Gladiators", Edwin Howland Blashfield, domena publiczna

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Źródła:

Dion Kasjusz, Roman History. Book 73 & 76, Vol. VIII of the Loeb Classical Library edition, 1925.

Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, tłum. L. Piotrowicz, Ossolineum, Wrocław 2004.

Historycy Cesarstwa Rzymskiego, Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, tłum. H. Szelest, Czytelnik 1966.

Opracowania:

Krawczuk A., Poczet cesarzowych Rzymu, Iskry, Warszawa 2006.

McHugh J., Emperor Commodus: God and Gladiator, Pen & Sword Books Ltd, South Yorkshire 2015.

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Alfred Wielki, najwybitniejszy król Wesseksu zapisał się w pamięci potomnych głównie dzięki zatrzymaniu nawałnicy wikińskich najeźdźców jaka spadła na Wyspy Brytyjskie w drugiej połowie IX wieku. Na tym jednak nie kończyły się dokonania władcy. Alfred dokładał wielkich jak na ówczesne czasy starań w celu podniesienia poziomu wiedzy i kultury w swoim w królestwie, sam tłumaczył z łaciny na staroangielski dzieła Orozjusza, Boecjusza czy Grzegorza Wielkiego. Chętnie zbierał też informację o otaczającym go świecie, które przelewał na pergamin. W ostatnich dekadach IX stulecia na dworze Alfreda zameldował się niejaki Other z Halogalandu, kupiec i podróżnik wędrujący po Morzu Północnym...

Cover art: NTNU Vitenskapsmuseet, CC BY 2.0 , via Wikimedia Commons

Patroni:

Magdalena Bednarek-Hubbard, Grzegorz Kaczmarek, Paweł Kociuba, Adam Dobrowolski, Stanisław Wantusiak, Mariusz Rajca, Monika Piaskowska, Karolina Suder, Przemysław Kozioł, Michał Borkowski, Agnieszka Militowska, Aleksandra Cieślicka, Grdy Bla vla bla, Andrzej Borowiak, Grzegorz Olech, Piotr Woldański, Tomasz Rodzynkiewicz, hhczl qq, Bartosz Czeczenski, Eliza Barańska, Kasia Woz, Norbert Sutkowy, Krzysztof Smuda, Jakob Zimmermann, Rafał Piskadło, Patryk Kaczanowicz, Mateusz Parol, Julia Dalecka, Tomasz Kownacki, Radosław Madej i trzech patronów anonimowych.

Treść przygotował i przeczytał Michał Kuźniar. Wszystkie wykorzystane źródła znajdziecie w opisie odcinka. Podcast Mroczne Wieki można wspierać na patronite.pl/mrocznewieki Serdecznie dziękuję wszystkim patronom!

Literatura:

Ashby S., Leonard A., Vikings. Pocket Museum

Chrzanowski W., Harald Pięknowłosy. Król wikingów (850-933)

Durham K., Długie łodzie wikingów

Foote P., Wilson D., WikingowieGraham-Campbell J., Viking Art

Price N., Children of Ash and Elm: A History of the Vikings

Teksty źródłowe:

Sturlusson S., HeimskringlaArtykuły:Vikings acquitted in 100-year-old murder mystery, https://news.abs-cbn.com/classified-odd/04/25/08/vikings-acquitted-100-year-old-murder-mystery

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Fimbulvetr w dosłownym tłumaczeniu oznacza “wielką zimę”, termin ten odnosił się najpierw jedynie do okrutnej, trzyletniej śnieżnej zawiei jaka miała poprzedzić koniec świata Ragnarok. Z czasem jednak termin fimbulvetr zagościł w mowie potocznej i nawet dzisiaj można go spotkać gdzieniegdzie w Skandynawii.Już na początku XX wieku badacze zaczęli sugerować, że okrutna, trzyletnia zawierucha tak mocno wryła się w świadomość dawnych Skandynawów ze względu na związek z jakąś autentyczną traumą jaką musieli przeżyć ich przodkowie. Pogląd ten był jednak przez wiele dekad jedynie ciekawą hipotezą nie popartą żadnymi namacalnymi dowodami w postaci tekstów źródłowych czy dowodów archeologicznych. Wszystko uległo jednak zmianie w latach 90. XX wieku...

Patroni:

Mateusz, KrzysztofSubskrybuj i komentuj na YouTube

Bibliografia:

N. Price - "Children of Ash and Elm"

A. Kokowski - "Starożytna Polska"

K. Durham - "Długie łodzie wikingów"

B. Cunliffe - "Europe between the oceans. 9000 BC - AD 1000"

J. Strzelczyk - "Odkrywanie Europy"

J. Manco - "Ancestral Journeys"

M. Findell - "Runes"

S. Sturluson - "Edda"Autor nieznany - "Edda poetycka"

Baillie, Mike. “Irish Oaks Record Volcanic Dust Veils Drama!” Archaeology Ireland 2, no. 2 (1988): 71–74. http://www.jstor.org/stable/20561936

McCormick, Michael, Ulf Büntgen, Mark A. Cane, Edward R. Cook, Kyle Harper, Peter Huybers, Thomas Litt, et al. “Climate Change during and after the Roman Empire: Reconstructing the Past from Scientific and Historical Evidence.” The Journal of Interdisciplinary History 43, no. 2 (2012): 169–220. http://www.jstor.org/stable/41678664Arjava, Antti. “The Mystery Cloud of 536 CE in the Mediterranean Sources.” Dumbarton Oaks Papers 59 (2005): 73–94. https://doi.org/10.2307/4128751Curry, Andrew. “ÖLAND, SWEDEN, SPRING, A.D. 480.” Archaeology 69, no. 2 (2016): 26–31. http://www.jstor.org/stable/43824534Pearson, Brian. “An Alternate Interpretation.” Archaeology 69, no. 3 (2016): 8–8. http://www.jstor.org/stable/43825135Lobell, Jarrett A., and Samir S. Patel. “Bog Bodies Rediscovered.” Archaeology 63, no. 3 (2010): 22–29. http://www.jstor.org/stable/41658776

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

W poprzednim epizodzie poświęconym Rusi, który był również pierwszym odcinkiem na tym kanale starałem się wytłumaczyć genezę państwa ruskiego. Poznaliśmy jego założycieli od półlegendarnego Ruryka poprzez nieco bardziej historycznego Olega oraz Igora. O każdym z wyżej wymienionych władców wiedzieliśmy coraz więcej, każdy z nich w większym stopniu wyłaniał się z mroków spowijających niczym śmiertelny całun początki Rusi.Subskrybuj i komentuj na YouTubeŹródła:"Początki Rusi" - Henryk Paszkiewicz"Wojny Bizancjum" - John Haldon"Powieść minionych lat" - Nestor"Słownik starożytności słowiańskich" - praca zbiorowa"Bizancjum ok. 500-1024" - Jonathan Shepard

[REKLAMA] Kup książkę "Zagubiony wątek" Daisy Dunn tutaj:

https://www.empik.com/brakujaca-nic-nowa-historia-strozytnosci-dunn-daisy,p1686596520,ksiazka-p

Myśląc o kobietach starożytnej Hellady w pierwszej kolejności przychodzą nam na myśl postacie z bogatej mitologii, zwłaszcza wojownicze i pewne siebie boginie - mądra Atena, zwinna Artemida, władcza Hera. Nie tylko one zresztą. Grecka mitologia pełna jest postaci wojowniczych kobiet, takich jak waleczne Amazonki, wśród nich Pentesileja, która pod Troją, na krótki moment skradła nawet zimne serce Achillesa. Jest jeszcze Atalanta, piękna uczestniczka łowów na Dzika z Kalidonu, do dzisiaj żywa choćby w nazwie i herbie pierwszoligowego klubu piłkarskiego z Bergamo.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Henryk Siemiradzki, szkic do obrazu "Fryne na święcie Posejdona w Eleusis", domena publiczna

Opracowania:

Connolly P., Dodge H., The Ancient City. Life in Classical Athens & Rome, Oxford University Press 1998.

Dunn D., Zagubiony wątek. Historia starożytności oraz kobiet, które ją tworzyły, Wydawnictwo Literackie, 2026.

Flacelière R., Życie codzienne w Grecji za czasów Peryklesa, PIW, Warszawa 1985.

Artykuły:

Vanna, V., (2007) “Sex and Gender Related Health Status Differences in Ancient and Contemporary Skeletal Populations”, Papers from the Institute of Archaeology 18(1), 114-147. doi: https://doi.org/10.5334/pia.306

[Reklama] Cały audiobook dostępny na sklep.mrocznewieki.pl

Powyższy rozdział to jedynie 20 minut z ponad 10-godzinnego audiobooka. Można także nabyć wersję papierową w twardej oprawie. W przygotowaniu e-book.

fot. Michał Kuźniar, Guise i Ayose, królowie Fuerteventury, styczeń 2025

Żyjemy w złotych czasach archeologii prehistorycznej, więc nie spodziewam się, że to koniec odkryć na tym, wydawałoby się, dobrze już poznanym stanowisku. Ostatnie dekady, a nawet lata, przyniosły nam już parę rewolucji w sposobie jaki postrzegamy naszych najdawniejszych przodków i nic nie zapowiada aby ten postęp wiedzy miał wkrótce zwolnić, raczej przyspieszy. Drzewo genealogiczne homininów, już bardzo rozgałęzione i pogmatwane jeszcze mocno się skomplikuje a nasza wiedza o chociażby neandertalczykach również ulegnie zmianom na przestrzeni lat. Pozwoli nam to lepiej poznać naszych dawnych krewniaków.

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Neanderthal Flintworkers (1920), Charles R. Knight, domena publiczna

Opracowania:

Dunbar R., Człowiek. Biografia, Copernicus Center Press, Kraków 2016.

Morse A. M., Papagianni D., Neandertalczyk. Odkryty na nowo. Współczesna nauka pisze nową historię neandertalczyków, Prószyński i S-ka, Warszawa 2022.

Sykes R. W., Krewniacy. Życie, miłość, śmierć i sztuka neandertalczyków, Prószyński i S-ka, Warszawa 2021.

Artykuły:

Frayer, D., Radovčić J., Radovčić D. (2020). Krapina and the Case for Neandertal Symbolic Behavior. Current Anthropology. 61. 10.1086/712088.

Harvati, K., Röding, C., Bosman, A.M. et al. Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia. Nature 571, 500–504 (2019). https://doi.org/10.1038/s41586-019-1376-z

Lalueza-Fox C, Rosas A, Estalrrich A, Gigli E, Campos PF, García-Tabernero A, García-Vargas S, Sánchez-Quinto F, Ramírez O, Civit S, Bastir M, Huguet R, Santamaría D, Gilbert MT, Willerslev E, de la Rasilla M., Genetic evidence for patrilocal mating behavior among Neandertal groups. Proc Natl Acad Sci U S A. 2011 Jan 4;108(1):250-3. doi: 10.1073/pnas.1011553108. Epub 2010 Dec 20. PMID: 21173265; PMCID: PMC3017130.

Pomeroy, E., Bennett, P., Hunt, C., Reynolds, T., Farr, L., Frouin, M., Holman, J., Lane, R., French, C.; Barker, G. (2020). New Neanderthal remains associated with the flower burial at Shanidar Cave. https://doi.org/10.17863/CAM.43209

Rosas A., Martínez-Maza C., Bastir M., García-Tabernero A., Lalueza-Fox C., Huguet R., Ortiz J.E., Julià R., Soler V., de Torres T., Martínez E., Cañaveras J.C., Sánchez-Moral S., Cuezva S., Lario J., Santamaría D., de la Rasilla M., & Fortea J., Paleobiology and comparative morphology of a late Neandertal sample from El Sidrón, Asturias, Spain, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 103 (51) 19266-19271, https://doi.org/10.1073/pnas.0609662104 (2006).

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

W dzisiejszym odcinku ponownie będziemy poznawać losy Słowian z rejonu bliskiego Rugii, mianowicie Pomorza po obu stronach Odry. Historia którą opowiem dzisiaj rozgrywa się w latach 20. XII wieku, a więc jakieś czterdzieści lat przed ostatecznym upadkiem ostatniego bastionu pogańskich Słowian na Rugii.

Patroni:

Mateusz, Tomasz, Damian, Krzysztof, Andrzej, Piotr, Rafał, Eliza, Krzysztof, Jakob, Patryk, Kuba, hhczl qq, Bartosz, Kasia, Norbert

Treść przygotował i przeczytał Michał Kuźniar. Wszystkie wykorzystane źródła znajdziecie w opisie odcinka. Podcast Mroczne Wieki można wspierać na patronite.pl/mrocznewieki Serdecznie dziękuję wszystkim patronom!

Literatura:

Álvarez-Pedrosa J.A., Sources of Slavic Pre-Christian Religion

Gieysztor A., Mitologia Słowian

Modzelewski K., Barbarzyńska Europa

Strzelczyk J., Apostołowie Europy

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Mapa kontynentu europejskiego widziana oczami starożytnych, nawet tych najlepiej wykształconych i obytych ze światem zewnętrznym pełna była białych plam. W zasadzie przez dużą część starożytności tych plam było nieraz więcej aniżeli terenu znanego, zbadanego. Nieznane plamy wypełniano mitycznymi krainami pełnymi legendarnych potworów, tajemniczych ludów i nieznanych bogów. Jedną z takich krain była Hyperboreja, legendarna kraina leżąca gdzieś na północy cywilizowanego świata jak zwykli określać swoje domeny zarówno Grecy jak Rzymianie. Hiperborea miała być zamieszkana przez szczęśliwe ludy obdarzone wszelkimi błogosławieństwami jakie mogła im podarować natura i szczodre bóstwa.

Patroni:

Mateusz, Tomasz, Damian, Krzysztof, Andrzej, Piotr, Rafał, Eliza, Krzysztof, Jakob, Patryk, Kuba, hhczl qq, Bartosz, Kasia, Norbert

Treść przygotował i przeczytał Michał Kuźniar. Wszystkie wykorzystane źródła znajdziecie w opisie odcinka. Podcast Mroczne Wieki można wspierać na patronite.pl/mrocznewieki Serdecznie dziękuję wszystkim patronom!

Hełm z Veksø:Nationalmuseet, CC BY-SA 3.0 , via Wikimedia Commons

Literatura:

Cunliffe B., Europe between the oceans. 9000 BC - AD 1000

Durham K., Długie łodzie wikingów

Goldhahn J. i Ling J., Bronze Age Rock Art in Northern Europe: Context and Interpretations, [w:] The Oxford Handbook of the European Bronze Age

Kempiński A., Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich

Reich D., Kim jesteśmy, skąd przyszliśmy…Thrane H., Scandinavia, [w:] The Oxford Handbook of the European Bronze Age

Źródła internetowe:

https://www.science.org/content/artic...https://nat.au.dk/en/about-the-facult...\https://en.natmus.dk/historical-knowl...

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Losy Arkony i dzieje słowiańskiej Rugii najlepiej podsumowuje tytuł wspomnianej przeze mnie książki Ruchhöfta - Arkona. Glaube, Macht und Krieg im Ostseeraum czyli Arkona. Wiara, Władza i Wojna na Bałtyku. Historia ostatniego bastionu pogańskich Słowian nie tylko na Rugii ale w ogóle w tej części Europy jest na tyle fascynująca, że doczekała się kilku innych książek, zarówno naukowych jak beletrystycznych...Założycielem kanału, twórcą podcastu i autorem większości odcinków jest Michał Kuźniar, członek grupy rekonstrukcji historycznej ZBiR z Rzeszowa.

Patroni:

Mateusz

Subskrybuj i komentuj na YouTube

Bibliografia:

"Gesta Danorum" - Saxo Gramatyk"Knytlingasaga" - autor nieznany

"Słownik starożytności słowiańskich" - praca zbiorowa

"Bogowie dawnych Słowian" Michał Łuczyński

"Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich" Andrzej M. Kempiński

"Arkona. Glaube, Macht und Krieg im Ostseeraum" - Fred Ruchhöft

"Arkona - święte miejsce Słowian Zachodnich" - Fred Ruchhöft, w: "Słowianie Połabscy", wyd. Triglav

"Rugia 1168" - Robert F. Barkowski

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Epoka tzw. wikingów, morskich kupców i piratów rodem z mroźnej Skandynawii doczekała się licznych przedstawień na dużym i mniejszym ekranie. Szczególnie ostatnia dekada zaowocowała licznymi produkcjami, w większości serialami starającymi się zbić profity na sukcesie produkcji o wielce pomysłowym tytule “Wikingowie”. Później mieliśmy jeszcze “Upadek Królestwa” i “Wikingów Valhalla” żeby wymienić najpopularniejsze produkcje, a na fali trendu wschodnich animacji powstała nawet “Vinland Saga”. Wszystkie te wielosezonowe tasiemce łączą w sobie niemal zupełne lekceważenie dla realiów epoki w jakiej zostały osadzone. Pomimo wartkiej akcji, niejednokrotnie ciekawych bohaterów czy dopracowanych kwestii technicznych nie sposób traktować ich inaczej aniżeli prostej rozrywki nie mającej wiele wspólnego z historią...

Założycielem kanału, twórcą podcastu i autorem większości odcinków jest Michał Kuźniar, członek grupy rekonstrukcji historycznej ZBiR z Rzeszowa.Wspieraj na https://patronite.pl/mrocznewieki

Subskrybuj i komentuj na YouTube

Bibliografia:

"Children of Ash and Elm" - Neil Price

"Lady with a Mead Cup" - Michael J. Enright

"Grettir's Saga" - autor nieznany, tłum. Jesse Byock

"Saga o skaldzie Egilu" - autor nieznany, tłum. Henryk Pietruszczak

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Włodzimierz wyzionął ducha żegnany rzekomo szczerym żalem swoich bojarów, drużynników oraz zwyczajnego pospólstwa. Nie jesteśmy w stanie ustalić z całą pewnością na ile jest to prawdziwa informacja, tak czy inaczej w ruskiej tradycji syn Światosława zapisał się jako sprawny i rozsądny władca, pewnego rodzaju ojciec narodu. Panowanie Włodzimierza było okresem największej świetności i stabilizacji Rusi który przetrwa z pewnymi co prawda zawirowaniami przez jedynie kilka dekad po jego śmierci...Subskrybuj i komentuj na YouTubeŹródła:“Bolesław Chrobry” - Jerzy Strzelczyk“Kronika” - Thietmar z Merseburga“Kronika Nowogrodzka” - autor nieznany“Kronika Polska” - Gall Anonim“Podstawy gospodarcze formowania się państw słowiańskich” - Henryk Łowmiański“Powieść minionych lat” - Nestor“Powstanie narodu ruskiego” - Henryk Paszkiewicz“Słownik starożytności słowiańskich” - praca zbiorowa

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Wiosną 972 roku historia zatoczyła pewnego rodzaju koło. Tak jak dwadzieścia siedem lat wcześniej gwałtowna śmierć Igora tak teraz podobny zgon Światosława zatrzęsły posadami gmachu budowanego od pokoleń przez kolejnych Rurykowiczów. Igor osierocił małoletniego Światosława a ten poszedł teraz w ślady ojca pozostawiając panowanie w rękach trzech synów. Jaropełk, Oleg i Włodzimierz byli prawdopodobnie nastolatkami w momencie śmierci swojego ojca. Świadczyłoby o tym kilka przesłanek, przede wszystkim każdy z nich sprawował już, choćby symboliczną władzę w najważniejszych grodach państwa Światosława, prędko też po śmierci ojca przeszli do wzajemnych walk. Tak czy inaczej nie znamy daty urodzenia żadnego z nich, możemy jedynie przypuszczać że przyszli na świat w drugiej połowie lat 50. X wieku bądź najpóźniej w pierwszej połowie lat 60.Subskrybuj i komentuj na YouTubeŹródła:"Początki Rusi" - Henryk Paszkiewicz"Powstanie narodu ruskiego" - Henryk Paszkiewicz"Powieść minionych lat" - Nestor"Słownik starożytności słowiańskich" - praca zbiorowa"Chrzest Polski" - Jerzy Dowiat

Subskrybuj:

https://creators.spotify.com/pod/show/michal-kuzniar/subscribe

Wesprzyj na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Troja i spowijająca ją legenda jest w mniejszym lub większym stopniu znajoma niemal każdemu. Mit o dziesięcioletnich bojach, które skończyły się ostateczną zagładą całego miasta i jego mieszkańców od niemal trzech tysięcy lat jest stałym elementem kultury europejskiej a w ostatnich stuleciach także światowej. Troja. Unieśmiertelnić miał ją równie co i ona sama legendarny pieśniarz i poeta znany nam jako Homer, chociaż niewiele więcej pewnego można o nim powiedzieć. Podobno był niewidomy i żył na zachodnim wybrzeżu dzisiejszej Turcji, albo na którejś z wysp Morza Egejskiego, być może Chios.Subskrybuj i komentuj na YouTubeŹródła:"Troy. c. 1700-1250 BC" - Nic Fields"Mycenaean citadels" - Nic Fields"Cień Minotaura" - Jerzy Ciechanowicz"In Search of Trojan War" - Michael Wood"1177 przed Chr. Rok, w którym upadła cywilizacja" - Eric H. Cline"Bogowie, groby i uczeni" - C.W. Ceram"Henchmen of Ares: Warriors and Warfare in Early Greece" - Josho Brouwers

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

W 1982 roku podczas mozolnych wykopalisk natrafiono na pozostałości dołu wypełnionego skamieniałymi szczątkami zwierząt. Na miejscu pojawili się specjaliści od archeozoologii, którzy prędko ocenili, że kości nie należały do zwierząt średniowiecznych. W końcu nic nie wskazywało aby nosorożce, tygrysy szablozębne, żyrafy czy strusie stanowiły element fauny średniowiecznego Kaukazu. Jelenie i chomiki już prędzej. Szczątki paleofauny zaczęto wkrótce wydobywać na powierzchnię, co jakiś czas znajdując przy nich odłamki skalne wyglądające niczym proste pięściaki, wykonywane w technice znanej jako olduwajska.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Obraz: "Neandertalczycy w śniegu", Charles R. Knight, 1911

Opracowania:

Dunbar R., Człowiek. Biografia, Copernicus Center Press, Kraków 2016.

Morse A.M., Papagianni D., Neandertalczyk. Odkryty na nowo. Współczesna nauka pisze nową historię neandertalczyków, Prószyński i S-ka, Warszawa 2022.

Artykuły:

Curran, S.C., Drăgușin, V., Pobiner, B. et al. Hominin presence in Eurasia by at least 1.95 million years ago. Nat Commun 16, 836 (2025). https://doi.org/10.1038/s41467-025-56154-9

Di Vincenzo, F. and Manzi, G. 2023. Homo heidelbergensis as the Middle Pleistocene common ancestor of Denisovans, Neanderthals and modern humans. Journal of Mediterranean Earth Sciences. 15, (Jul. 2023). DOI:https://doi.org/10.13133/2280-6148/18074.

Dirk Leder et al.,: The wooden artifacts from Schöningen’s Spear Horizon and their place in human evolution. PNAS 121 (15), 2024, pp. e2320484121 (fig. 1), doi:10.1073/pnas.2320484121

Ferring R, et al., Earliest human occupations at Dmanisi (Georgian Caucasus) dated to 1.85-1.78 Ma. Proc Natl Acad Sci U S A. 2011 Jun 28;108(26):10432-6. doi: 10.1073/pnas.1106638108. Epub 2011 Jun 6. PMID: 21646521; PMCID: PMC3127884.

Garba, R., Usyk, V., Ylä-Mella, L. et al. East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago. Nature 627, 805–810 (2024). https://doi.org/10.1038/s41586-024-07151-3

Huguet, R., Rodríguez-Álvarez, X.P., Martinón-Torres, M. et al. The earliest human face of Western Europe. Nature 640, 707–713 (2025). https://doi.org/10.1038/s41586-025-08681-0

Kot, M., Berto, C., Krajcarz, M.T. et al. Frontiers of the Lower Palaeolithic expansion in Europe: Tunel Wielki Cave (Poland). Sci Rep 12, 16355 (2022). https://doi.org/10.1038/s41598-022-20582-0

Manzi G. Before the Emergence of Homo sapiens: Overview on the Early-to-Middle Pleistocene Fossil Record (with a Proposal about Homo heidelbergensis at the subspecific level). Int J Evol Biol. 2011;2011:582678. doi: 10.4061/2011/582678. Epub 2011 May 4. PMID: 21716742; PMCID: PMC3119516.

Mounier, Aurélien & Caparrós, Miguel. (2015). The phylogenetic status of Homo heidelbergensis – a cladistic study of Middle Pleistocene hominins. Bulletins et Mémoires de la Société d anthropologie de Paris. 27. 10.1007/s13219-015-0127-4.

Nery V, Neves W, Valota L, Hubbe M (2025) Testing the taxonomy of Dmanisi hominin fossils through dental crown area. PLOS ONE 20(12): e0336484. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0336484

Wangjie Hu et al., Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition.Science 381,979-984(2023).DOI:10.1126/science.abq7487

Welker F. et al., The dental proteome of Homo antecessor. Nature. 2020 Apr;580(7802):235-238. doi: 10.1038/s41586-020-2153-8. Epub 2020 Apr 1. Erratum in: Nature. 2020 Aug;584(7820):E19. doi: 10.1038/s41586-020-2580-6. PMID: 32269345; PMCID: PMC7582224.

Wood B. Did early Homo migrate "out of" or "in to" Africa? Proc Natl Acad Sci U S A. 2011 Jun 28;108(26):10375-6. doi: 10.1073/pnas.1107724108. Epub 2011 Jun 15. PMID: 21677194; PMCID: PMC3127876.

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiSłowianie w czasach przedpaństwowych rządzili się za pomocą wieców, w których udział brali zdolni do noszenia broni mężczyźni-wojownicy. Była to więc demokracja wojenna, tożsama tej z jaką spotkał się tysiąc lat wcześniej Cezar w Germanii. Elity i starszyzna plemienna kierowała takimi wiecami za pomocą autorytetu, elokwencji i charyzmy. Władza obieralnych wodzów była bardzo chwiejna o czym wspominał jeszcze Prokopiusz z Cezarei, wedle którego Słowianie we krwi mieli skłonność do anarchii i zabijania swoich wodzów pod byle pretekstem.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Źródła:Gall Anonim, Kronika Polska, tłum. Z. Komarnicki, Armoryka, Sandomierz 2018.Konstantyn Porfirogeneta, O zarządzaniu cesarstwem, tłum. A. Paroń, ISKŚiO UWr IAE PAN, Wrocław-Warszawa 2024.Nestor, Powieść minionych lat, tłum. A. Bielowski, Armoryka. Sandomierz 2018.Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna, red. G. Labuda, Sorus, Poznań 1999.Thietmar z Merseburga, Kronika Thietmara, przeł. M. Z. Jedlicki, Universitas, Kraków 2012.Opracowania:Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1970.Buczek K., Ziemie polskie przed tysiącem lat, PAN, Kraków 1967.Buko A., Świt państwa polskiego, IAiEPAN, Warszawa 2021.Modzelewski K., Barbarzyńska Europa, Iskry, Warszawa 2004.Modzelewski K., Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej, Ossolineum, Wrocław 1987.

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewieki

Około 1000 roku n.e. państwo, które zapisze się w historii Europy jako Polonia, albo Polska, zamieszkiwało około miliona ludzi. Jest to naturalnie jedynie bardzo przybliżona estymacja, metodologię stojącą za jej narodzinami omówiłem w jednym z poprzednich odcinków opowiadającym o florze i faunie dawnych ziem polskich. Milion poddanych żyło sobie w domenach Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Kim byli ci ludzie? Czym się na co dzień zajmowali? Jakie zwierzęta trzymali w domach? Co jedli?

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Jan Matejko, domena publicznaŹródła:Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna, red. G. Labuda, Sorus, Poznań 1999.Opracowania:Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1970.Buczek K., Ziemie polskie przed tysiącem lat, PAN, Kraków 1967.Buko A., Świt państwa polskiego, IAiEPAN, Warszawa 2021.Modzelewski K., Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej, Ossolineum, Wrocław 1987.Rymut K., Nazwiska Polaków, Ossolineum, Wrocław 1991.Rymut K., Nazwy miast Polski, Ossolineum, Wrocław 1987.Artykuły:Kowalski, Mariusz. (2021). Nazwiska Głuchoniemców z okolic Łańcuta. 10.13140/RG.2.2.25740.85122.Lityńska-Zając M., Nalepka D., Średniowieczny świat roślin i pożywienie w świetle źródeł paleobotanicznych, w: Źródła historyczne wydobywane z ziemi, red. S. Suchodolski, Chromcon, Wrocław 2008.Makowiecki D., Użytkowanie mięsa i konsumpcja mięsa w średniowieczu w świetle badań archeozoologicznych. Wybrane zagadnienia, w: Źródła historyczne… op. cit.Piątkowska-Małecka, J. (2024). Zwierzęta w życiu mieszkańców wczesnośredniowiecznego grodu na Zawodziu w Kaliszu w świetle dawnych i aktualnych wyników badań archeozoologicznych. Archeologia Polski, 68. https://doi.org/10.23858/APol68.2023.009

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

Ateńskie marzenia o hegemonii odchodziły w przeszłość. Razem z potęgą miasta bogini Ateny w niepamięć odchodziła również potęga Hellady, dotkliwie zdewastowanej przez trzy dekady wyniszczającego konfliktu, który zdaniem niektórych historyków mógł pochłonąć nawet ponad 10% populacji ówczesnej Hellady. Pokój zawarty w 404 roku p.n.e. na gruzach ateńskich Długów Murów miał przynieść Hellenom jedynie przejściowe wytchnienie. Sparta nie będzie bowiem w stanie utrzymać hegemonii zbyt długo a inne miasta-państwa, zwłaszcza Teby i Ateny, także nie będą już w stanie zastąpić jej miejsca. Kolejne cztery dekady niemal nieprzerwanych wojen będą długą uwerturą przed wkroczeniem na scenę Macedonii Filipa i Aleksandra.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Lizander dogląda burzenia Długich Murów, XIX-wieczna litografia, domena publiczna

Źródła:

Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.

Ksenofont, Historia grecka, przeł. W. Klinger, Ossolineum, Wrocław 1968.

Plutarch, Cztery Żywoty. Lizander,przeł. M. Brożek, Czytelnik, Warszawa 2003.

Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.

Opracowania:

Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.

Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.

Lendon J.E., Soldiers and Ghosts, Yale University Press 2006.

Wesprzyj mnie na:⁠

https://patronite.pl/mrocznewieki⁠

⁠https://buycoffee.to/mrocznewieki⁠

⁠https://suppi.pl/mrocznewieki

Sparta i Ateny, ci dwaj zmęczeni zapaśnicy, po dekadzie niemal nieustannej wojny w końcu zrobili sobie przerwę. W 421 roku p.n.e. zabrzmiał gong wyznaczający koniec pierwszej rundy pojedynku. Układ zwany Pokojem Nikiasza, od imienia zasłużonego ateńskiego stratega, miał trwać pół wieku. Zawarte w nim ustalenia były wielce obiecujące. Przeciwnicy mieli zwrócić sobie wszystkie miasta zdobyte przemocą, z wyłączeniem tych, które skapitulowały dobrowolnie na mocy układów.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka:

Źródła:

Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.

Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.

Opracowania:

Beaton R., Grecy - historia globalna, PORT, Warszawa 2025.

Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.

Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.

Lendon J.E., Soldiers and Ghosts, Yale University Press 2006.

Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewiekiWojna peloponeska prędko przerodziła się w konflikt gdzie obie strony niespecjalnie przejmowały się jakimikolwiek konwenansami. Starcie Aten i Sparty przeradzało się w wojnę totalną naznaczoną masowymi deportacjami, zniewalaniem całych populacji, eksterminacją wyjątkowo opornych obrońców a czasem nawet dyplomatów.Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Metropolitan Museum of Art Open Content ProgramŹródła:Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.Opracowania:Beaton R., Grecy - historia globalna, PORT, Warszawa 2025.Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.Lendon J.E., Soldiers and Ghosts, Yale University Press 2006.

[REKLAMA] Książkę "Grecy - historia globalna" znajdziesz tutaj: https://wydawnictwoport.pl/ksiazki/grecy/

Wesprzyj mnie na:

https://patronite.pl/mrocznewieki

https://buycoffee.to/mrocznewieki

https://suppi.pl/mrocznewieki

W 432 roku p.n.e. lokalna wojna szalała na Półwyspie Chalcydyckim gdzie ateńska ekspedycja ze zmiennym szczęściem zmagała się z wojskami Potidai wspomaganymi przez Macedończyków, Chalkidycyjczyków i ochotników z Koryntu. Konflikt szybko przybierał na sile i rozlewał się na sąsiednie krainy. Zmaganiom pod Potidają przyglądali się już nie tylko jej sąsiedzi, ale także mieszkańcy Peloponezu, Tesalii i Tracji. Oblężenie przyciągało także uwagę perskich satrapów z Azji Mniejszej, ciągle oceniających szanse na osłabienie Aten i ich symmachii stojącej tuż pod drzwiami ich satrapii. Coraz więcej obserwatorów zdawało sobie sprawę, że ta nieznośnie napięta sytuacja musi w końcu przerodzić się w znacznie większą wojnę, która być może obejmie całą Helladę. Ateńska ekspansja budziła coraz większy niepokój i oburzenie w Lacedemonie. Wielkimi krokami zbliżała się wojna jakiej helleński świat jeszcze nie widział. Wojna inna niż wszystkie do tej pory, jak pisał Tukidydes, wojnę która będzie największym z dotychczasowych nieszczęść jakie spotkały do tej pory Helladę. Przy wielkiej wojnie peloponeskiej nawet dawne zmagania z Persami miały być wspominane jako konflikt stosunkowo mało wyniszczający.

Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.

Okładka: Pomnik Leonidasa w Sparcie, fot. Michał Kuźniar.

Źródła:

Diodor Sycylijski, O Peryklesie i wojnie peloponeskiej, przeł. A. Skucińska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022.

Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Czytelnik, Warszawa 1988.

Opracowania:

Beaton R., Grecy - historia globalna, PORT, Warszawa 2025.

Hammond N., Dzieje Grecji, PIW, Warszawa 1977.

Kulesza R., Wojna peloponeska, Wydawnictwo Attyka, Warszawa 2006.