Podcast Filosofie

“Het is het kenmerk van een ontwikkelde geest om een gedachte te kunnen overwegen zonder deze te accepteren.” 

Deze beroemde uitspraak wordt vaak toegeschreven aan Aristoteles, al is niet bekend dat hij dit ooit heeft gezegd, laat staan opgeschreven. Toch drukt het een belangrijke houding uit die je nodig hebt in de filosofie. 

Maar hoe doe je dat: een gedachte goed overwegen, ook als je hem niet accepteert? Zeker als het gaat om gedachten van denkers die lang geleden leefden, in heel andere werelden en tijden en er heel andere morele kaders op na hielden? 

Daarover gaan we het hebben in deze laatste aflevering van dit seizoen. 

Waarom heb je een dubbele taak als je met oude denkers omgaat? 

Hoe is de mythe van koning Midas nog steeds een actuele waarschuwing? 

En waarom kan het heel behulpzaam zijn om naar andermans ongemakkelijke diner te kijken? 

Te gast is Tazuko van Berkel 

Het thema dat centraal staat: confronterende denkers uit andere tijden

In plaats van te proberen instellingen in het leven te roepen die door middel van zogenaamde “onpartijdige” procedures alle conflicterende belangen en waarden zouden verzoenen, zouden democratische theoretici en politici zich moeten richten op de vorming van een levendige “agonistische” publieke sfeer van geschil waar verschillende hegemoniale politieke projecten tegenover elkaar kunnen worden geplaatst. Dit is naar mijn mening het sine qua non voor een effectieve uitoefening van de democratie”

Op deze manier drukte de hedendaagse Belgische filosoof Chantal Mouffe uit dat conflict niet een bewijs is van het falen van de democratie, maar juist de motor.

Waarom is volgens Mouffe de liberale droom eigenlijk een nachtmerrie?

Hoe lijkt haar denken over wij-zij op dat van Carl Schmitt, maar verschilt het uiteindelijk toch fundamenteel?

Waarom moet de democratie meer op Feyenoord – Ajax gaan lijken?

Te gast is Marthe Kerkwijk 

De denker die centraal staat: Mouffe

"Verpest de feministe de goede sfeer door op seksistische momenten te wijzen? Of legt ze de kwade gevoelens bloot die onder de goede sfeer verborgen, verdrongen of ontkend worden? Komen er kwade gevoelens de kamer binnen wanneer iemand zijn of haar woede over bepaalde zaken uit? Of zou woede juist het moment kunnen zijn waarop de kwade gevoelens die door de dingen heen circuleren, op een bepaalde manier naar de oppervlakte worden gebracht?” 

Op deze manier breekt de hedendaagse filosoof Sara Ahmed een lans voor de killjoy feminism. 

Waarom verzet Ahmed zich als queer fenomenoloog tegen “Theorie met een grote een T”? 

Hoe worden problemen door middel van non-performativiteit onder het tapijt geveegd? 

En waarom moeten we ophouden klagers tot het probleem te maken? 

Te gast is Sofie Avery 

De denker die centraal staat: Ahmed

“Tijd is schepping of het is niets” 

Op deze manier drukte de Franse filosoof Henri Bergson uit dat tijd de bron van creativiteit is. 

Wat is volgens Bergson het verschil tussen deze scheppende tijd en de meetbare tijd? 

Waarom verhouden geest en lichaam zich tot elkaar als een violist tot een viool? 

En waarom is lachen een vorm van maatschappijkritiek? 

Te gast is Hein van Dongen

De denker die centraal staat: Bergson

'De staat is niet de hoogste incarnatie van de Idee, zoals Hegel geloofde; de staat is niet een soort collectieve supermens; de staat is slechts een instantie die gerechtigd is macht en dwang te gebruiken … een instrument in dienst van de mens. Maar de mens is geenszins voor de staat. De staat is er voor de mens.” 

Op deze manier bood de Franse filosoof Jacques Maritain tegenwicht aan het totalitarisme in de twintigste eeuw en brak hij een lans voor mensenrechten. 

Waarom moeten we volgens Maritain af van de term soevereiniteit? 

Op welke manier staat zijn denken haaks op dat van Kant en komt hij tegelijk op dezelfde punten uit? 

En waarom is het eigenlijk jammer dat zijn denken nu zo actueel is? 

Te gast is Maurits Potappel 

De denker die centraal staat: Maritain

"Het zijn de drie erkenningsvormen van liefde, recht en waardering die pas samengenomen de sociale voorwaarden scheppen waaronder menselijke subjecten tot een positieve instelling tegenover zichzelf kunnen komen. Want alleen door de cumulatieve verwerving van zelfvertrouwen, zelfrespect en zelfwaardering kan een persoon zich ongeremd begrijpen als een zowel autonoom als geïndividualiseerd wezen, en zich identificeren met haar wensen en doelen." 

Op deze manier drukt de Duitse filosoof Axel Honneth uit dat het zoeken en krijgen van erkenning de belangrijkste pijler en drijver van ons bestaan is. 

Waarom is elke vorm van erkenning direct ook een vorm van miskenning? 

Hoe hangen de relaties met je directe familie, de bakker op de hoek en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens samen? 

Waarom kunnen we als we geen goede arbeidsmarkt hebben, ook geen democratie hebben? 

Te gast is Bert van den Brink 

De denker die centraal staat is Honneth

“Een vriend vertelt mij dat hij zijn broer heeft verloren, en ik word mij bewust van zijn pijn. Wat voor soort bewustzijn is dit? Ik wil mij hier niet bezighouden met de grond waarop ik dit lijden afleid. Misschien is zijn gezicht bleek en vertrokken, zijn stem zonder klank en gespannen. Misschien drukt hij zijn verdriet ook in woorden uit.

Natuurlijk kunnen al deze dingen onderzocht worden, maar dat is niet mijn bedoeling hier. Ik wil weten — niet hoe ik tot dit bewustzijn kom — maar wat dit bewustzijn zelf is.” 

Op deze manier drukte de Duitse filosoof Edith Stein haar zoektocht naar het wezen van de empathie uit. 

Waarom vond Stein dat filosofie een roeping is? 

En hoe maakt zij van Thomas van Aquino een fenomenoloog? 

En op welke vormt het feit dat zij tot haar dood in Auschwitz een indrukwekkend, authentiek leven leidde, ook een belemmering? 

Te gast is Richard Steenvoorde 

De denker die centraal staat is Stein 

“Ik was verantwoordelijk voor mijn lichaam en ook voor mijn ras, voor mijn voorouders. Ik bekeek mezelf met een objectieve blik, ontdekte mijn zwartheid, mijn etnische kenmerken - en mijn oren begonnen te tuiten: kannibalisme, geestelijke achterstand, fetisjisme, raciale gebreken, slavenschepen en vooral, vooral: de goedmoedige grijns van Y a bon banania.” 

Op deze manier drukte de filosoof Frantz Fanon uit, hoe door de blik van een wit persoon, het volle gewicht van racisme op hem neerdaalt. 

Waarom is volgens Fanon het geweld van de kolonisator niet hetzelfde als het geweld van de gekoloniseerde? 

Welke rol speelde zijn psychiatrische praktijk in zijn filosofie? 

En hoe zijn de politieke strijd en de existentiële strijd verbonden? 

Te gast is Sam de Vlieger 

De denker die centraal staat: Fanon

"Theologie is antropologie” 

Zo zette de negentiende-eeuwse filosoof Ludwig Feuerbach de kern van zijn atheïstische project uiteen. 

Waarom is volgens Feuerbach religie een vorm van project en bestudering van religie dus een vorm van antropologie? 

Wat maakte dat Marx dankzij Feuerbach definitief van zijn geloof viel? 

Waarom is protestantisme al een eerste vorm van secularisatie? 

Te gast is Sem Krepel 

De denker die centraal staat: Feuerbach

“Geschiedenis zou, wanneer we haar beschouwen als meer dan louter een verzameling van anekdotes en chronologieën, kunnen leiden tot een fundamentele verandering in de heersende visie op wetenschap.” 

Zo begint het beroemde werk Structure of Scientific Revolutionsvan Thomas Kuhn, waarin hij zijn theorie over de opkomst en neergang van wetenschappelijke paradigma’s uiteenzet. 

Waarom zijn wetenschappers volgens Kuhn juist bijna nooit bezig met falsificeren, zoals Karl Popper beweert? 

Hoe kwam hij aan zijn bijnaam the worst enemy of science? 

En waarom is Einsteins uitspraak “God dobbelt niet” een teken van crisis? 

Te gast is Pieter Beck 

De denker die centraal staat is Kuhn

"Het leven is lijden" 

Op deze manier drukte Siddharta Gautama, de Boeddha, uit dat de mens in een oneindige cyclus zit van geboren worden, leven en sterven. 

Waarom was de verlichting die de Boeddha bereikte een bevrijding voor hemzelf en alle wezens? 
Denkt de Boeddha nou dat er een zelf is of juist niet? 
En op welke manier ontketende hij een revolutie tegen de hindoeistische religieuze en maatschappelijke kaders? 

Te gast is Michel Dijkstra
De denker die centraal staat is de Boeddha

"Dezelfde monotonie, dezelfde onbeweeglijkheid in de verre sterren. De eeuwigheid voert in het oneindige onverstoorbaar dezelfde shows op." 

Op deze manier drukte de Franse revolutionair en filosoof Louis Blanqui uit dat oneindigheid niet alleen aanlokkelijk, maar ook beangstigend of verlammend kan zijn. 

Wat is het verschil tussen het werkelijk oneindige en potentieel oneindige? 

Waarom kunnen we ons makkelijker een eeuwige hel, dan een eeuwige hemel indenken? 

En wat hebben Kant, Nietzsche en Camus met de afwas te maken? 

Te gast is Victor Gijsbers 

De denker die centraal staat is Oneindigheid

“We moeten de ervaring beschermen tegen de filosofie” 

Op deze manier drukte de Amerikaanse filosoof en psycholoog William James uit wat de kern van zijn project is. 

Wat bedoelt James met de door hem geïntroduceerde term “stream of consciousness”? 

Waarom moeten we filosofische ideeën beoordelen op hun cash value? 

Waarom willen we als mensen altijd theoretiseren over ervaringen en zo van percepten naar concepten gaan? 

Te gast is Hein van Dongen 

De denker die centraal staat: James 

“Ik denk niet dat de wereld of de wetenschappen voor mij ooit een aanleiding zouden zijn voor filosofische problemen. Wat voor mij filosofische problemen oproept, zijn de zaken die andere filosofen beweren over de wereld of de wetenschappen” 

Op deze manier bekritiseerde de Britse filosoof G.E. Moore het idealisme dat volgens hem alom vertegenwoordigd is in de filosofie. 

Wat houdt de common sense-filosofie in die Moore tegenover het idealisme stelt? 

Waarom is common sense iets anders dan boerenwijsheid? 

En waarom is het argument met zijn handen tegelijk kinderlijk eenvoudig en complex? 

Te gast is Wim Vanrie 

De denker die centraal staat: Moore 

“Ideeën, als ze verwaarloosd worden door hen die er zich beroepshalve mee zouden moeten bezighouden - dat wil zeggen door hen die geleerd hebben kritisch over ideeën na te denken - gaan soms een onbeheersbaar eigen leven leiden en een onweerstaanbare macht op de massa’s uitoefenen”

Op deze manier drukte Isaiah Berlin een mogelijkheid uit, die zich momenteel voltrekt met het denken van de Frans-Amerikaanse filosoof René Girard.

Waarom wordt Girard omarmd door Silicon Valley- en MAGA-mannen als Peter Thiel en JD Vance?

Verdraaien zij het denken van Girard of geeft zijn denken inderdaad aanleiding tot antidemocratische gedachtengoed en vijanddenken?

En wat gebeurt er als we mimetische begeerte niet remmen, maar juist aanwakkeren?

Te gast is Guido Vanheeswijck

Thema: Girard en de tech-bro’s

"Dan hebben ze misschien iets meer honger in Afrika, maar hier niet”, stelde Geert Wilders in een van de verkiezingsdebatten. Het was de slotzin van een betoog om te bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking, een potje dat zo langzamerhand toch een keer leeg moet zijn, als je ziet hoe vaak daar al niet geld uitgehaald is. 

Hoe walgelijk de uitspraak ook, het appelleert aan een vraag die je wel met recht kan stellen: zit er een grens aan de compassie die je kan hebben met anderen, als het jezelf gaat raken? 

“'U interesseert me niet.’ Geen mens kan die uitspraak doen zonder een wreedheid te begaan en de gerechtigheid te schenden” stelde de Frans-joodse filosofe Simone Weil. In haar denken en leven streefde zij radicale compassie na. 

Wat waren Weils inspiratiebronnen voor deze levenshouding? En welke rol spelen emoties hierbij? 

In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar compassie, door de bril van Simone Weil. 

Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Naar aanleiding van de intellectuele biografie van Titus Brandsma, geschreven door Inigo Bocken. 

Allard en Inigo ontvangen Frits de Lange, emeritus-hoogleraar ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit en auteur van Simone Weil, In alles tot het uiterste. 

Simone Weil kun je kennen van de eerdere aflevering die wij over haar maakten, met Marc de Kesel. Een linkje naar deze aflevering vind je hier.

Kijk deze aflevering ook op youtube! https://youtu.be/kO4U-l-0Iek 

Botox, fillers, iets aan je neus laten doen, grotere borsten, een buttlift, haarimplantaten. Het is steeds normaler om wat aan je lichaam te verbouwen. En niet alleen voor mensen bij wie alles wat meer is gaan hangen; ook jongeren optimaliseren graag hun voorkomen. Want waarom met een te klein/groot/dik of dun lichaamsdeel lopen als je het ook kan aanpassen? 

Het is letterlijk de meest uiterlijke vorm van maakbaarheidsdenken. Het bevindt zich op alle terreinen van ons leven. Kijk maar eens rond in de stationsboekwinkel, je vindt er boeken die je vertellen hoe je je opvoeding, carrière, lichaam, relatie, agenda, vakantie kan optimaliseren. En dan heb ik het nog niet over maatschappelijke, politieke, economische en ecologische maakbaarheid. 

“Sla acht op jezelf, en waar je jezelf aantreft, laat jezelf daar los; dat is het allerbeste.” De middeleeuwse monnik Meister Eckhart pleit juist voor gelatenheid. Waarom vindt volgens Eckhart de mens juist in berusting zijn bestemming? Hoe raakt dat aan wat de oosterse filosofie Wu Wei noemt? En waarom werd Eckhart verketterd?

In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar maakbaarheid, door de bril van Meister Eckhart. Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Naar aanleiding van de intellectuele biografie van Titus Brandsma, geschreven door Inigo Bocken.

In deze aflevering ontvangt Allard Amelink, samen met Willem de Witte, Gerard Visser. Hij was tot 2015 hoofddocent cultuurfilosofie aan de Universiteit Leiden. Hij schreef verschillende werken over gelatenheid, waaronder: Gelatenheid. Gemoed en hart bij Meister Eckhart.

De wereld staat in veel opzichten in de fik. We hebben te maken met razendsnel veranderend klimaat – in ecologische, maatschappelijke, politieke en geopolitieke zin. Al deze ellende kan voor een onrust zorgen in je persoonlijke leven. Het slechte nieuws buitelt over je heen, de onzekerheid is groot. Hoe hou je je te midden van al dat geweld staande? Hoe zorg je dat er ruimte blijft voor je eigen persoonlijke ontwikkeling? Moet je je afsluiten voor alles wat er om je heen gebeurt? Of moet je je nu juist radicaal engageren met de wereld?

“Wanneer men de kracht voor de kleine dingen heeft, heeft men ze ook voor de grote,” schreef Etty Hillesum. Zij leefde als Joodse vrouw in de Tweede Wereldoorlog en werd op 29-jarige leeftijd vermoord in Auschwitz. In haar brieven en dagboeken lezen we over haar zoektocht naar persoonlijke groei en verbinding met de wereld, en tegelijk spelen op de achtergrond alle gruwelijkheden van het nazisme zich af. In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar het innerlijk leven en de buitenwerelddoor de bril van Etty Hillesum.

Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Samen met Inigo Bocken ontvangt Allard Amelink in deze aflevering Ria van den Brandt. Zij is als onderzoeker en supervisor werkzaam aan de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit.

Het werk (uitgeverij Balans)is de volledige en kritische uitgave van het dagboek en de brieven van Etty Hillesum. 

Bekijk deze aflevering ook op Youtube: https://youtu.be/9piSAZbUwUU

Natuur en klimaat zijn thema’s waarbij je vooral moeizame blikken krijgt. Want het gaat natuurlijk snel over wat allemaal niet goed gaat – en dat is helaas veel. Opwarming van de aarde, afname biodiversiteit, het verdwijnen van landschappen. En het wordt snel technisch en beschouwend: CO2-uitstoot, toxische stoffen, planetaire grenzen. Als we niet uitkijken wordt de natuur niet meer dan technisch studieobject.

“Mijn haren rijzen te berge en de ogen van mijn ziel zijn wijd open, ik ben aanwezig, zonder het te beseffen, in dit onuitsprekelijke paradijs, en ik neem dit geheim waar, dit wijd open geheim dat er voor iedereen is, gratis, en niemand schenkt er aandacht aan.”

Thomas Merton werd na een bewogen leven vol seks en drank, in 1941 monnik in de Amerikaanse staat Kentucky. In 1948 verscheen zijn autobiografie De Louteringsberg, dat een wereldwijde bestseller werd. Tot aan zijn dood eind jaren 60, sprak hij zich uit over thema’s als atoombewapening, de economische uitbuiting van het mondiale zuiden, rassendiscriminatie. In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar de natuur, door de bril van Thomas Merton

Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Naar aanleiding van de intellectuele biografie van Titus Brandsma, geschreven door Inigo Bocken. In deze aflevering ontvangt Allard Amelink, samen met Willem de Witte, Kick Bras, emeritus predikant en als onderzoeker gelieerd aan het Titus Brandsma Instituut te Nijmegen. En hij is schrijver van Onuitsprekelijk Paradijs. Over de groene spiritualiteit van Thomas Merton. 

Bekijk deze aflevering ook op Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=MvrPQiTNfp0&t=1s

De op-een-na meest vertaalde Nederlandse auteur? Jan van Ruusbroec! De verzuiling ligt ver achter ons. De samenleving is niet meer opgedeeld in een protestante, katholieke en socialistische werelden. Maar dat betekent niet dat er geen subsamenlevingen bestaan. De lijnen lopen niet meer langs religie of levensbeschouwing, maar langs opleidingsniveau, inkomen, leefstijl. “Probeer een BBB’er maar eens een bietenbal in plaats van een bitterbal te serveren. Of op een D66-bijeenkomst een ambtsgebed uit te spreken.”, zei Beatrice de Graaf laatst in een column in NRC. Het zijn online en offline bubbels. Want we wonen ook gescheiden – stad vs. platteland, dure wijken vs. minder dure wijken. Waardoor je mensen buiten je bubbel ook bij de supermarkt of op het schoolplein nauwelijks meer treft. En ontmoeting met mensen die echt anders in het leven staan kan ook verdraaid lastig zijn.

Hoe kun je een échte ontmoeting hebben? Moet je een deel van jezelf opgeven om de afstand te overbruggen? Of kun je juist door de ander meer jezelf worden? In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar ontmoeting, door de bril van op een de meest vertaalde Nederlandstalige auteur allertijden: Jan van Ruusbroec. Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. Samen met Inigo Bocken. ontvang ik, Allard Amelink, in deze aflevering Rob Faesen. Hij is emeritus hoogleraar aan de KU Leuven, de Universiteit Antwerpen en Tilburg University. Zijn onderzoek richt zich op de Middelnederlandse mystieke literatuur. 

Kijk ons nu ook op YouTube: https://youtu.be/6nzosp1wKrI?si=usdJC_l8HNlauvgW

Fascist was lange enkel een scheldwoord. Het fascisme van de jaren 30 en 40 lag ver achter ons en dus was de term alleen nog in gebruik om een tegenstander zwart te maken. De laatste tijd echter neemt de serieuze aandacht voor fascisme weer toe. Zo waarschuwt Timothy Snyder, hoogleraar geschiedenis in Toronto en eerder aan Yale en een van de meest toonaangevende auteurs over Europa in de 20ste eeuw, voor hedendaags fascisme. Hij ziet het in Rusland, Hongarije, en ook in Amerika. Maar wat is fascisme? Een politieke stroming? Of meer dan dat? Hoe vatbaar zijn wij zelf voor fascistisch denken? En wat is het beste tegengif?

“Achter elk fascisme schuilt een authentieke revolutie” schreef filosoof Walter Benjamin. Hij werd geboren in 1892 en stierf in 1940. Hij was toen als Jood op de vlucht voor de nazi’s en dreigde door Frankrijk uitgeleverd te worden aan de Duitsers. Daarop bracht hij zichzelf om het leven. Walter Benjamin heeft dus van dichtbij gezien wat fascisme is en kan doen in mensenlevens. In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar fascisme, door de bril van Walter Benjamin.

Negen weken lang kijken we door de ogen van mystieke denkers naar de wereld van nu. De terugkeer van de sterke man, ecologisch bewustzijn, persoonlijke groei in chaotische tijden. We kijken naar wat denkers uit de afgelopen eeuwen ons hierover te vertellen hebben. 

Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. 

In deze aflevering ontvangen Allard Amelink en Inigo Bocken, Willem de Witte. Willem studeerde filosofie in Amsterdam en Turijn. Hij is onderzoeker Integrale Ecologie bij denktank Socires, en schrijft een PhD over Walter Benjamin en Bruno Latour. 

Walter Benjamin kun je kennen van de eerdere aflevering die wij over hem maakten, met Thijs Lijster. Een linkje naar deze aflevering vind je hier.

Let op: Kijkwijzer 16+. Je kunt bijna geen serie kijken of je krijgt deze waarschuwing. Los van soms wat seks, drugs en grof taalgebruik – is het steevast omdat er veel geweld te zien. Geweld is alom vertegenwoordigd in onze beeldcultuur. En dan heb ik het nog over een vrij onschuldige misdaadserie of thriller op de Publieke Omroep. Tel daar dan nog alle horror en gore als genres bij op, en dan nog een nog veel duisterder illegaal circuit. Waar komt onze fascinatie met geweld vandaan? Dat de Romeinen graag naar gevechten gingen kijken vinden we bizar, maar wij zijn ook niet afkerig van een goeie slachtpartij. Wat sijpelt door van de beeldcultuur in ons alledaagse leven? Hoe verhoudt het zich tot hooliganisme, huiselijk geweld en oorlog?

“In diepste wezen is erotiek geweld”, stelde de Franse filosoof Georges Bataille. Geweld is volgens hem niet zomaar een bijverschijnsel, maar wezenlijk kenmerk van onze cultuur. In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar geweld, door de bril van Georges Bataille.

Negen weken lang kijken we door de ogen van mystieke denkers naar de wereld van nu. De terugkeer van de sterke man, ecologisch bewustzijn, persoonlijke groei in chaotische tijden. We kijken naar wat denkers uit de afgelopen eeuwen ons hierover te vertellen hebben. Dat doen we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. In deze aflevering ontvang Allard Amelink en Willem de Witte, Marc de Kesel. essayist, filosoof en emeritus hoogleraar in de filosofie aan de Radboud Universiteit. En voor trouwe luisteraars een goede bekende – inmiddels een te lange reeks op om te sommen. Georges Bataille kun je kennen van de eerdere aflevering die wij over hem maakten, met Henk Oosterling. Een linkje naar deze aflevering vind je hier.

Veel plezier met deze aflevering.

Bekijk deze aflevering ook op Youtube: https://studio.youtube.com/video/B2x-7nUYsl8/edit

De sterke man heeft de wind in de rug: Poetin, Trump, Orban, Erdogan. Maar ook in Nederland. Steeds meer Nederlanders verlangen naar een sterke, autoritaire leider. Uit recent onderzoek van HCSS blijkt dat de helft van Nederlanders het eens of deels eens is met de stelling dat we in Nederland behoefte hebben aan zo’n soort leider. 

"Het gaat er niet om grote dingen te doen, maar om kleine dingen groots te doen." Op deze manier reageerde Titus Brandsma op de verering van de sterke man in zijn tijd – de jaren dertig van de vorige eeuw. Hij pleitte tegenover het heldendom van de sterke man, voor een ‘onbekend heldendom’. 

Titus Brandsma was mysticus, priester en hoogleraar in Nijmegen. Hij stichtte scholen, was journalist en werd vanwege zijn felle kritiek op het nationaalsocialisme uiteindelijk vermoord in Dachau, 1942. 

Waarom hebben we tegenover de mannelijke kracht, vrouwelijke nodig? Wat is contemplatie in de actie? En wat is de waarde van mystiek in de strijd tegen extremisme? 

In deze aflevering van de Podcast Filosofie kijken we naar de sterke man, door de bril van Titus Brandsma. 

De zomer ligt nu echt achter ons en dat betekent dat we weer de draad oppakken met de Podcast Filosofie.

We starten dit seizoen met een speciale reeks. Negen weken lang kijken we door de ogen van mystieke denkers naar de wereld van nu. 

De terugkeer van de sterke man, ecologisch bewustzijn, fascisme, persoonlijke groei in chaotische tijden. We kijken naar wat denkers uit de afgelopen eeuwen ons hierover te vertellen hebben. Daarbij hoor je over filosofen die we al eerder bespraken, zoals George Bataille en Walter Benjamin. Maar ook nieuwe namen als Etty Hillesum en Hildegard von Bingen.

Deze speciale reeks maken we in samenwerking met het Titus Brandsma Instituut en stichting Socires. 

En het leukste nieuws is: deze 9 speciale afleveringen verschijnen niet om de week, zoals je van ons gewend bent, maar elke week. Dus vanaf volgende week donderdag 9 keer op rij de Podcast Filosofie

Daar gaan we verder zoals je van ons gewend bent. En ook dit keer hebben we weer een live event. Noteer ‘m vast in je agenda: vrijdag 21/11 in Utrecht. Meer informatie volgt nog.

Tot volgende week!

“Wetenschap werd pas mogelijk nadat het oog van de ziel verblind raakte voor het leven.” 

Op deze manier drukte de Duitse filosoof Ludwig Klages uit dat de rede en de wil uiteindelijk vijandig staan ten opzichte van het leven. 

Waarom leidt de rede tot een vernietiging van het leven? 

Waarom hield hij al in 1912 een pleidooi voor ecologisch bewustzijn? 

Hoe kunnen we leven vanuit het bewustloze onbewuste? 

Te gast is Rico Sneller 

De denker die centraal staat is Klages

“De voornaamste vijand van de platte ontologie is het taxonomische vooroordeel dat er bij voorbaat van uitgaat dat de wereld moet worden opgedeeld in een klein aantal radicaal verschillende soorten entiteiten”

Op deze manier drukt de hedendaagse Amerikaanse filosoof Graham Harman uit dat de werkelijkheid uit objecten bestaat en dat de mens hierop geen uitzondering is en dus geen verheven status geniet.

Wat houdt de object-georiënteerde ontologie van Harman in?

In welke zin is het speculatief-realisme wel en niet een breuk met het denken van Kant?

En waarom beweert Harman dat zijn denken een nieuwe theorie van alles is?

Te gast is Michiel Poorthuis

De denker die centraal staat: Harman

“Uiteindelijk wordt het kwade niet zozeer gedaan door slechte mensen, maar door goede mensen, die zichzelf niet kennen en zich onvoldoende verdiepen” 

Op deze manier drukte Reinhold Niebuhr uit dat we bescheiden moeten zijn met onze pretenties, ook als we het goede voor ogen hebben. 

Hoe voorkomt een onrustig geweten volgens Niebuhr dat we doorslaan in cynisme of utopisme? 

Waarom moeten we lachen om ons falen? 

En waarom zagen Martin Luther King, Jimmy Carter, John McCain en Barack Obama Niebuhr als hun grote inspiratiebron? 

Te gast is Simon Polinder 

De denker die centraal staat is Niebuhr 

“Wee! Er komt een tijd dat de mens de pijl van zijn verlangen niet meer over de mens heen schiet en dat de pees van zijn boog verleerd zal hebben te snorren! Ik zeg jullie: men moet nog chaos in zich dragen om een dansende ster te kunnen baren.” 

Op deze manier drukte Friedrich Nietzsche uit dat een leven van alleen maar comfort een dood leven is. 

Hoe moeten we omgaan met spanning en frictie in ons leven? 

Wat voor gevolgen heeft ons streven naar een zorgeloos leven op geopolitiek en economie? 

En wat moeten we met mensen die ons tegen de haren in strijken? 

Te gast is Arthur Kok

Het thema dat centraal staat is zorgeloosheid

Hier vind je de inaugurele rede van Arthur: https://fontys.gxcloud.net/web/file?uuid=83e14a41-c842-4d1e-9093-cd765a9537f6&owner=458011ba-35e2-4ec8-bae3-ef97620e85c6&contentid=286056&mode=incontext

Of kijk en luister de rede: https://fontys.mediamission.nl/Mediasite/Play/6842df24e47b407696faa176a8f0c71e1d

"De krokodil werpt een kritische blik op de mens, die onze pretentie dat wij een superieure soort zijn die boven de voedselketen verheven is, tempert en ons opvat als niets anders dan een dier, een bepaald soort voedsel weliswaar: voedsel met kapsones." 

Op deze manier rekent de Australische filosoof Val Plumwood af met ons antropocentrisme. 

Waarom is dualisme in ons denken volgens Plumwood zo problematisch? 

Hoe geeft het feit dat we eetbaar zijn ons een andere houding ten opzichte van onze omgeving? 

Waarom zijn antropocentrisme, feminisme en kolonialisme voor haar met elkaar verbonden? 

Te gast is Lisa Doeland 

De denker die centraal staat is Plumwood

“Vrijheid is niet hetzelfde als keuzevrijheid (..) Vrijheid is iets dat plaatsgrijpt in de vanzelfsprekende noodzakelijkheid van het eigen zelf, hetgeen betekent dat vrijheid bewuste noodzakelijkheid is. Deze notie werd veel beter uitgedrukt door Luther toen hij zei: ‘Hier sta ik, ik kan niet anders.’” 

Deze manier van denken over vrijheid maakte Merab Mamardasjvili “de vrijste man van de Sovjet-Unie”. 

Wat bedoelt Mamardasjvili met de topologie van het denken? 

Wat houdt zijn eigen denkstijl, “bewustzijn hardop”, in? 

En hoe was hij een dissident door juist niet een dissident te zijn? 

Te gast is Evert van der Zweerde 

De denker die centraal staat is Mamardasjvili 

"Mijn verhandeling is dus een antwoord op degenen die veelheid verdedigen, en ik betaal ze terug wat ze verdienen en nog meer ook. Mijn doel is om te laten zien dat hun idee dat er een veelheid is, wanneer je dit ver genoeg doorvoert, nog absurder is dan het idee dat alles één is." 

Op deze manier voert Plato de presocratische filosoof Zeno van Elea op, als iemand die fundamentele aannames aan het wankelen brengt. 

Wat leert Zeno’s beroemde paradox over Achilles en de schildpad ons over oneindigheid? 

Waarom noemde Aristoteles Zeno de uitvinder van de dialectiek? 

En wat hebben hotelkamers en ballenmachines met Zeno te maken? 

Te gast is Victor Gijsbers 

De denker die centraal staat: Zeno van Elea 

“O heer, als u recht bent, wie durft er dan krom te zijn?” 

Op deze manier drukte de Chinese filosoof Confucius uit dat het ethische en politieke onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. 

Waarom beschouwt Confucius medemenselijkheid als de hoogste deugd? 

Waarom zijn weg, in tegenstelling tot het taoïsme, zich op de studie van het verleden? 

En hoe kan het dat democratie er niet in zit bij het confucianisme? 

Te gast is Michel Dijkstra 

De denker die centraal staat is Confucius

“Zo moet de engel van de geschiedenis eruitzien. Hij heeft het gelaat naar het verleden toegekeerd. Waar voor ons een aaneenschakeling van gebeurtenissen verschijnt, ziet hijéén grote catastrofe die onafgebroken puinhoop op puinhoop stapelt en ze hem voor de voeten smijt. Hij zou wel willen stilstaan, de doden wekken en het verpletterde samenvoegen. Maar een storm waait uit het paradijs die in zijn vleugels blijft hangen en zo sterk is, dat de engel ze niet meer kan sluiten. Die storm drijft hem onstuitbaar de toekomst in, die hij de rug toekeert, terwijl de puinhoop vóór hem tot de hemel rijst. Wat wij de vooruitgang noemen is diestorm.” 

Zo drukte de Duitse filosoof Walter Benjamin uit dat denken dat de geschiedenis als vanzelf naar het goede toe beweegt, een illusie is. 

Wat bedoelt Benjamin met esthetisering van de politiek en politisering van de esthetiek? 

Wat is het utopisch potentieel van dromen? 

En wat kunnen de flaneur, de prostituee en de verzamelaar ons leren? 

Te gast is Thijs Lijster 

De denker die centraal staat: Benjamin

'Met een extreme simplificatie noemen we "post-modern": het ongeloof aan de meta-vertellingen. (...) De narratieve functie verliest haar functoren: de grote held, de grote gevaren, de grote omzwervingen en het grote doel. Ze valt uiteen in wolken van narratieve, maar ook denotatieve, prescriptieve, descriptieve en andere taalelementen.' 

Op deze manier introduceerde de Franse filosoof Jean-François Lyotard de term postmodernisme in de filosofie. 

Waarom brengt Lyotard het postmodernisme naar de filosofie, maar stapt zelf al snel weer van die term af? 

Hoe ziet hij het sublieme terug in de avant-gardistische kunst? 

En welke rol speelt het kind-zijn in zijn filosofie? 

Te gast is Frans van Peperstraten 

De denker die centraal staat: Lyotard

“In [de natuurtoestand] is er geen plaats voor doelgerichte arbeid, want het is niet zeker dat deze resultaat zal hebben; er is dan ook geen landbouw; geen scheepvaart, en geen gebruik van goederen die over zee kunnen worden aangevoerd; geen architectuur; geen werktuigbouw, om dingen te verplaatsen en verwijderen die veel kracht vergen; geen kennis van het aardoppervlak; geen tijdrekening; geen beeldende kunst; geen letterkunde; geen maatschappelijk leven; en, wat het ergste is, een voortdurende angst voor, en dreiging van een gewelddadige dood; het menselijk bestaan is er eenzaam, armoedige, afstotelijk, beestachtig en kort.” 

Op deze manier benadrukte de politiek filosoof Thomas Hobbes het belang van een sociaal contract en een soeverein. 

Waarom is het volgens Hobbes noodzakelijk om aan zelfbinding te doen en ons “recht op alles” op te geven? 

Waarom mogen contractanten niets van de soeverein eisen en hem niet bevragen? 

En hoe is Hobbes zowel in het licht van de internationale als nationale politiek nu buitengewoon relevant? 

Te gast is Bert van den Brink 

De denker die centraal staat is Hobbes 

“Probeer eens hoe het leven van een goed mens je afgaat, iemand die tevreden is met wat hem wordt toebedeeld uit het grote geheel en die niet meer nodig heeft dan zijn eigen rechtvaardig handelen en goede wil” 

Met deze protreptische woorden spoort Marcus Aurelius zichzelf en uiteindelijk ons aan. 

Is Marcus Aurelius hét voorbeeld van een filosoof-koning, zoals Plato voor ogen had? 

Hoe kan je eigen slechte gedrag uitgroeien tot een zieke plek in de kosmos? 

En waarom is stoïcijnse filosofie uiteindelijk ook een sociale filosofie? 

Te gast is Dennis de Gruyter 

De denker die centraal staat: Marcus Aurelius

"De hele persoon wordt niet gevonden binnen de filosofie; de totaliteit van de mens wordt niet gevonden met poëzie. In poëzie komen we de concrete, individuele mens rechtstreeks tegen. In filosofie de mens in zijn universele geschiedenis, in zijn wens om te zijn. Poëzie is ontmoeting, meesterschap, ontdekking door genade. Filosofie zoekt, onderzoekt, geleid door een methode." 

Op deze manier benadrukte de Spaanse filosoof en schrijver Maria Zambrano het belang van de dialoog tussen filosofie en poëzie. 

Hoe moet volgens Zambrano deze verhouding eruit zien? 

Wat heeft de figuur van Antigone ons vertellen over het onschuldige slachtoffer? 

En waarom moet de persoonlijke biografie van een filosofie juist doorklinken in zijn of haar denken? 

Te gast is Thomas Crombez 

De denker die centraal staat: Zambrano 

“Als versnelling het probleem is, dan zou resonantie wel eens de oplossing kunnen zijn” 

Op deze manier drukt de Duitse filosoof en socioloog Hartmut Rosa uit, dat de moderne maatschappij vervreemding in de hand werkt door continue versnelling. 

Wat zijn bij Rosa horizontale, verticale en diagonale resonantie? 

Waarom is onbeschikbaarheid hiervoor noodzakelijk? 

Op welke manier is resonantie de weg naar onthaasting? 

Te gast: Peter Sas 

De denker die centraal staat: Rosa

“Politiek heeft ten minste twee uitgangspunten van beslissende betekenis: het van de Griekse polis uitgaande concept van de staatspolitiek; en het Chinese tianxia-concept van een wereldpolitiek”

Op deze manier drukt de hedendaagse Chinese politiek-filosoof Zhao Tingyang uit dat in het Chinese denken boven de orde van staten nog een andere orde bestaat.

Hoe is “alles onder de hemel” volgens Zhao Tingyang een alternatief voor het westerse denken van binnen vs. buiten?

Waarom is het belangrijk om de aarde als subject zien?

En hoe is tianxia het antwoord op de uitdagingen waar we nu als mensheid voor staan?

Te gast is Haroon Sheikh

De denker die centraal staat: Zhao Tingyang

“Omdat de vormen van het menselijke gevoel veel meer overeenstemmen met muzikale vormen dan met de vormen van taal, kan de muziek de aard van de gevoelens onthullen met een gedetailleerdheid en een echtheid die de taal niet kan benaderen”

Op deze manier drukte de Amerikaanse filosoof Susanne Langer uit dat we het domein van de logica moeten oprekken.

Wat bedoelt Langer met “feeling” en waarom is het iets anders dan gevoel? 
Waarom is muziek lange tijd met dedain bekeken, maar nu juist een voorbeeld voor andere kunstvormen? 
En waarom is het feit dat wij symbolische wezen zijn, in onze tijd potentieel gevaarlijk? 

Te gast is Marlies de Munck

De denker die centraal staat: Langer

“Veel betekent het te vechten terwijl men de oorlog verafschuwt, de nederlaag te accepteren terwijl men het verlangen naar het geluk bewaart, tegenover de vernietiging te staan terwijl men het idee van een hogere beschaving koestert. Daarin volbrengen wij meer dan jullie omdat wij onszelf moeten overwinnen. (…) Wij hadden veel te bedwingen, en misschien in de eerste plaats de eeuwige verleiding om op jullie te lijken.” 

Met deze woorden drukte Albert Camus in Brieven aan een Duitse vriend uit dat het kwaad allereerst in onszelf bevochten moet worden, maar dat er ook een noodzaak tot verzet tegen geweld en ontmenselijking bestaat. 

Wat is de hogere liefde waar Camus van spreekt? 

Op welke manier reageert hij anders dan zijn “Duitse vriend” op de absurditeit van het bestaan? 

En waarom zijn deze brieven een sleutelwerk in het oeuvre van Camus? 

Te gast is Bas Heijne 

Het werk dat centraal staat: Brieven aan een Duitse vriend

“Foucaults commandosamenleving vol hospitalen, gestichten, gevangenissen, kazernes en fabrieken is niet meer de maatschappij van nu. We hebben inmiddels allang een samenleving van fitnessstudio’s, kantoortorens, banken, vliegvelden, shopping malls en laboratoria voor gentechnologie.”

Op deze manier drukt de Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han uit dat we vandaag de dag geen externe controle van een panopticum meer nodig hebben, omdat we die helemaal hebben geïncorporeerd. 

Waarom laten we ons vrijwillig uitbuiten in wat Han “de vermoeide samenleving” noemt?

Zei Marx dat religie “opium van het volk” of “opium voor het volk” is, en waarom is dat verschil belangrijk?

En welke prijs zijn we bereid te betalen om van negativiteit tot positiviteit te komen?

Te gast is Floris Schleicher

De denker die centraal staat: Han

“Het doel van de wetten is niet om af te schaffen of te beperken, maar om vrijheid te behouden en te vergroten.” 

Op deze manier drukte John Locke een van de basisbeginselen van zijn klassieke liberalisme uit. 

Waarom is voor de samenleving die Locke voor ogen had, persoonlijke matiging onmisbaar? 

Wat is de tragedie van het liberalisme? 

En waarom is Locke in zekere zin een slachtoffer van zijn eigen succes? 

Te gast is Bert van den Brink 

De denker die centraal staat is Locke

“Tegenwoordig is alles middel geworden. Er is geen doel meer. Wij weten niet meer, waarheen wij op weg zijn. […] Zo is de mens, die oorspronkelijk het doel was van elk menselijk stelsel, in werkelijkheid volkomen geworden tot middel van juist die middelen, die hem moesten dienen: bijvoorbeeld de economie of de staat.”

Deze scherpe analyse van de tijd gaf Jacques Ellul al in 1948.

Waarom wordt Ellul “de man die alles  al voorzien had” genoemd?

Hoe holt het technologisch-economische systeem onze vrijheid uit?

En waarom wantrouwde hij filosofen?

Te gast is Frank Mulder

De denker die centraal staat is Ellul

“Aangezien de ervaring ons toont dat zij die in een hemel en hel geloven tot elk soort misdaad in staat zijn, is het evident dat de neiging tot het kwade niet voortkomt uit onwetendheid van het bestaan van God en niet gecorrigeerd wordt door de kennis die men verwerft van een God die straft en beloont. [...] We hebben geen enkel recht om te beweren dat een atheïst noodzakelijk losbandiger moet leven dan een afgodendienaar.” 

Op deze manier brak de 17e eeuwse filosoof Pierre Bayle een lans voor de atheïst. 

Waarom ging Bayle nog veel verder in zijn tolerantie en godsdienstvrijheid dan zijn vooruitstrevende tijdgenoten als John Locke? 

Hoe balanceert hij tussen scepsis en geloof? 

En waarom gelooft hij dat juist absolutisme de juiste staatsvorm is voor tolerantie? 

Te gast is Patrick Loobuyck 

De denker die centraal staat: Bayle

“Als het één van de taken van de filosofie is om de heerschappij van het woord over de menselijke geest te verbreken - ten eerste door misverstanden over de relaties tussen concepten te verhelpen die bijna onvermijdelijk ontstaan door ons taalgebruik, en, ten tweede, door onze gedachten te bevrijden van datgene waarmee zij door de uitdrukkingsmiddelen van de alledaagse taal worden opgezadeld - dan kan mijn Begriffsschrift een nuttig werktuig zijn voor de filosoof”

Zo beschrijft Gottlob Frege het belang van zijn filosofische project: het opschonen van de wiskundige en filosofische taal. 

Waarom was de introductie van onder meer de kwantor zo’n revolutie in wiskunde en filosofie?

Op welke manier kwam hij met een antwoord op de oude filosofische droom van onder andere Leibniz?

En hoe bracht hij de linguistic turn in gang?

Te gast: Wim Vanrie
De denker die centraal staat: Frege

Met wat zal 
Ik de wereld vergelijken? 
Maanlicht, gereflecteerd 
In dauwdruppels, 
vallend van een 
Kraanvogelsnavel 

Op deze manier drukt de 13e eeuwse Japanse denker Zenmeester Dōgen uit dat alle dingen verbonden zijn in vergankelijkheid en daarmee tegelijk iets onvergankelijks bevat.

Hoe verwerft Dōgen niet via, maar ín meditatie inzicht in de verlichting?

Wat is voor hem uiteindelijk de weg om gestalte te geven aan de compassie met de tienduizend dingen? 

En op welke manier is Heidegger met zijn grote werk Sein und Zeit schatplichtig aan het Japanse zenboeddhisme van Dōgen?

Te gast is Michel Dijkstra

De denker die centraal staat: Zenmeester Dōgen

"Gelukkig leven (..) willen alle mensen, maar als het er op aankomt scherp te onderscheiden wat nu precies het leven gelukkig maakt, tasten ze in het duister.”

Op deze manier drukte de Romeinse filosoof Seneca uit dat we het geluk op de verkeerde plek zoeken.

Wat is volgens Seneca wél de goede plek om het geluk te zoeken?

Hoe hangen zorg voor de ziel en zorg voor het lichaam samen?

Waarom wordt hij vaak gereduceerd tot interessante aforismen, terwijl zijn natuurfilosofie onmisbaar is voor een goed begrip van zijn denken?

Te gast is Dennis de Gruijter

De denker die centraal staat: Seneca

Wreedheid meer haten dan enig ander kwaad veroordeelt iemand tot een leven van skepsis, besluiteloosheid, walging en vaak misantropie. Het is een te grote bedreiging van de rede voor de meeste filosofen om het überhaupt te overdenken.

Op deze manier drukte de Lets-Amerikaans politiek-filosoof Judith Shklar uit dat wreedheid te vaak vermeden wordt als moreel criterium. 

Wat bedoelt Shklar met het liberalism of fear?

Waarom moeten we meer aandacht hebben voor ordinary vices - de dagelijkse ondeugden?

En waarom krijgt ze het verwijt dat haar filosofie te weinig hoopvol is?

Te gast is Thijs Kleinpaste

De denker die centraal staat: Shklar

"Oorzaak en Gevolg zijn synchroon en ze zijn slechts verschillende woorden voor dezelfde essentie"

Op deze manier zette de Schotse filosoof Mary Shepherd het denken over causaliteit op zijn kop.

Welke eigen positie neemt Shepherd in binnen het Britse empirisme dat nadenkt over de verhouding van de geest tot de externe wereld? 

Welke parallellen zijn er te trekken tussen haar denken en het denken van Kant, ondanks dat ze slechts een brak essay over hem had gelezen?

En waarom is Shepherd in de vergetelheid geraakt, terwijl ze zo relevant is voor het hedendaagse denken over causaliteit?

Te gast is Victor Gijsbers

De denker die centraal staat: Shepherd

Meer van Victor? Kijk op zijn eigen YouTube-kanaal: https://www.youtube.com/@VictorGijsbers
En lees ook zijn vertaling van het Tractatus van Wittgenstein: https://www.boomfilosofie.nl/product/100-10270_Tractatus

“Een ieder van ons schuilt in een pantser, dat de opgave heeft de tekenen af te weren. Tekenen geschieden onophoudelijk aan ons, leven is aangesproken worden, wij hoeven alleen maar aanwezig te zijn en waar te nemen. Maar dat waagstuk is ons te gevaarlijk, de geluidloze donderslagen schijnen ons steeds weer met vernietiging te bedreigen, en wij vervolmaken van geslacht op geslacht de afweerapparatuur."

Op deze manier drukte de Duitse filosoof Martin Buber uit dat we als mens steeds aangesproken worden, maar er vaak voor kiezen om daarvoor niet open te staan.

Waarom schieten we volgens Buber snel van een ik-jij-relatie in een ik-het-relatie? En is dat altijd verkeerd?

Wie of wat is de Eeuwige Jij?

En waarom wordt hem morele anarchie verweten?

Te gast is Peter Sas

De denker die centraal staat: Buber

7 februari 2019 verscheen de eerste aflevering van de Podcast Filosofie. En dit, waar je nu naar luistert, is aflevering 100. Daarom in deze aflevering geen filosoof, of filosofisch thema, maar een feestaflevering om terug te blikken op 99 afleveringen Podcast Filosofie.

Te gast: Judith Zweistra, Jozef Waanders, Cees Zweistra en Allard Amelink

Het thema dat centraal staat: de Podcast Filosofie

In een paar minuten vertelt het team van de Podcast Filosofie (Allard Amelink, Judith Zweistra, Jozef Waanders en Cees Zweistra) je wie ze zijn, wat je kunt verwachten en hoe jij kan bijdragen. 

Ga naar www.petjeaf.com/podcastfilosofie als je de podcast wilt steunen. Volg ons op Instagram en Facebook en deel onze berichten om nieuwe luisteraars te bereiken. Bovenal veel luisterplezier gewenst!

“En is het geen plausibele gedachte dat als ‘zijn’ zinloos is en het heelal zonder betekenis, wij nooit het vermogen zouden hebben verkregen, niet alleen om tot andere voorstellingen te komen, maar zelfs om nu juist dit te denken: dat ‘zijn’ inderdaad zinloos is en het heelal zonder betekenis?”

Met het stellen van deze grote metafysische vraag, benadrukt de Poolse filosoof Leszek Kołakowski het belang van het stellen van dergelijke grote vragen.

Wat is volgens Kołakowski het grote gevaar van totalitaire waarheidsclaims, zoals geloof en ideologie die geven?

Waarom is het belangrijk om metafysische vragen te blijven stellen, ook al zijn ze principieel onbeantwoordbaar?

En waarom noemde hij zichzelf een conservatieve socialistische liberaal?

Te gast is Guido Vanheeswijck

De denker die centraal staat: Kołakowski

“De mens is lichaam - in het lichaam (als innerlijk leven of ziel) en buiten het lichaam als het gezichtspunt, van waaruit het beide is.”

Op deze manier drukte de Duitse bioloog, socioloog en filosoof Helmuth Plessner uit dat de mens zowel centrisch als excentrisch is.

Op welke manier onderscheidt het excentrische de mens van het dier? 

Waarom beschouwt Plessner de mens als kunstmatig van nature? 

En op welke manier werken Plessners biologische inzichten door in zijn politieke filosofie, die nog zeer actueel is in het licht van de oorlog in Oekraine? 

Te gast is Jos de Mul

De denker die centraal staat is Plessner

Artikel van Jos de Mul en Julien Kloeg over Schmitt en Plessner in relatie tot Oekraïne en Rusland

Wil je meer lezen van of over Plessner? Jos geeft je de volgende tips:

Van Plessner zelf:

Duitstalige uitgaven
Vrijwel alle werken zijn gepubliceerd in de 20 delen van de Gesammelte Schriften: H. Plessner (1980). Gesammelte Schriften Frankfurt am Main: Suhrkamp.

De belangrijkste werken daarin zijn :

Daarnaast zijn nog een aantal werken die niet in de Gesammelte schriften zijn opgenomen afzonderlijk gepubliceerd:

Nederlandtalige uitgaven

Engelse vertalingen

Secundaire literatuur

Inleidend

Voor gevorderden

“Als we een boek ter hand nemen, over religie of metafysica bijvoorbeeld. Laten we ons dan afvragen: bevat het enig abstract denken over kwantiteit of cijfers? Nee. Bevat het experimenteel redeneren over feiten en het bestaan? Nee. Vertrouw het dan toe aan de vlammen, want het kan niets anders bevatten dan drogredenen en illusies.”

Op deze manier drukte de Schotse filosoof David Hume uit dat alle oordelen die niet een analytische of empirische basis hebben, op voorhand zinloos zijn. 

Waarom stelt Hume dat causaliteit uiteindelijk een geloof is, geen feit?

Welke plek neemt irrationaliteit in in zijn denken?

En op welke manier was Hume van invloed op Darwin?

Te gast is Carla Rita Palmerino

De denker die centraal staat: Hume

“[Klassiek burgerschap is] de verbinding van het particuliere en het algemene: Elke burger moet zich vanuit zijn eigen standpunt het standpunt van het geheel eigen maken. Maar in de nieuwe gestalte die zich aftekent, krijgt de scheiding de overhand: iedereen moet zijn particulariteit laten gelden tegenover een algemene instantie, zonder dat ooit van hem wordt gevraagd om het standpunt van de instantie te delen. De ambtsbekleders moeten zich maar zien te redden”

Op deze manier drukte de Franse hedendaagse filosoof Marcel Gauchet uit dat in de politiek de autonomie het vandaag de dag volledig heeft gewonnen van de heteronomie. 

Waarom kan volgens Gauchet ook ons hedendaagse politieke bestel niet zonder een vorm van transcendentie?

Waarom moeten we onze politieke instituties niet zomaar voor lief nemen?

En hoe komt het dat we vandaag de dag niet meer met het verleden of de toekomst bezig zijn, maar alleen met het nu?

Te gast is Donald Loose

De denker die centraal staat: Gauchet

“’Maar’, zei Filosofie, ‘dit moment vraagt eerder om therapie dan om een klaagzang.’ Toen keer ze me strak en indringend aan en zei ze: ‘Ben jij echt de man die ooit mijn melk dronk, mijn voeding tot zich nam om uit te groeien tot volwassen geestkracht? Ik heb je toch van krachtige wapens voorzien die je onverslaanbaar hadden kunnen maken als je ze niet zo snel had neergegooid? Herken je me niet? Waarom zeg je niets? Is het uit schaamte of door verlamming dat je bent stilgevallen? Schaamte zou beter zijn, maar ik zie dat het verlamming is die zich van je heeft meester gemaakt.’ En toen ze zag dat ik dat ik niet alleen zweeg, maar zelfs helemaal geen taal meer tot mijn beschikking had en met stomheid geslagen was, beklopte ze mijn borst zachtjes en sprak: ‘Het is niets gevaarlijks – hij lijdt aan een depressie, een gebruikelijke kwaal wanneer het denken zich heeft laten misleiden. Hij is zichzelf een beetje kwijt, en hij zal wel weer bij zinnen komen zodra hij mij herkend heeft. Laat ik, om dat te bewerkstelligen, de wolk van sterfelijke besognes die zijn ogen verduistert wegvegen.’ Dat zei ze, en ze greep een slip van haar gewaad om mijn ogen te drogen, die een vloed van tranen lieten lopen.”

Op deze manier drukt 6e eeuwse filosoof Boethius hoe het gesprek met de filosofie een therapeutische werking kan hebben.

Is de filosofie volgens Boëthius uiteindelijk wel troostrijk?

Op welke manier vormt hij een brug tussen de antieke wereld en het christendom?

En hoe ligt zijn opvatting van tijd in lijn met hedendaagse natuurkundige inzichten?

Te gast is Piet Gerbrandy

De denker die centraal staat is Boëthius

“Ik is een ander”

Deze woorden uit 1871 van de Franse dichter Arthur Rimbaud zijn symbool komen te staan voor de ongrijpbaarheid van het individu. Toch zijn we vandaag de dag geobsedeerd met het vinden of verdedigen van ons “authentieke ik”.

Waarom is “jezelf zijn” tot een van de belangrijkste doelen van onze tijd geworden?

Is er eigenlijk wel zoiets als een “ik” en waar is die dan te vinden?

En welke rol spelen tegenslag en beheersing bij de zoektocht naar het ik? 

Te gast is Rico Sneller

Het thema dat centraal staat: authenticiteit

 Deze bonusaflevering van de Podcast Filosofie verschijnt ter gelegenheid van de 400e geboortedag van Blaise Pascal. In je podcastfeed vind je een reguliere aflevering over deze wiskundige, natuurkundige, theoloog en filosoof, met als gast Hanna Vandenbussche. Hierin zet zij, zoals je van ons gewend bent, systematisch het denken van Pascal uiteen. In deze bonusaflevering het gesprek dat Cees en Allard hadden met Willem Jan Otten over zijn relatie met Pascal. Zoals je zult horen hebben zijn Pensées op verschillende momenten een heel diverse uitwerking op zijn leven gehad. 

Willem Jan Otten is veelvuldig bekroond schrijver, dichter en essayist. Hij kreeg voor het boek Specht en zoon in 2005 de Libris Literatuurprijs. Heeft een eredoctoraat gekregen van de Universiteit Utrecht. En in 2014 kreeg hij de P.C. Hooft-prijs. Voor zover bekend niet bekroond maar wel de reden dat we hem gevraagd hebben voor de podcast - in 2006 verscheen de bundel Waarom komt u ons hinderen; 12 essays die hij schreef voor NRC over zijn literaire helden, onder andere over Pascal.

Muziek: Sonata a 12 in D Minor van Marc-Antoine Charpentier

“Wat een hersenschim is de mens. Wat een nieuw wezen, wat een monster, wat een chaos, wat een vat van tegenstrijdigheden, wat een wonder! Rechter over alle dingen, stomme aardworm; drager van de waarheid, beerput van onzekerheid en dwaling; glorie en uitvaagsel van het heelal”

Op deze manier drukte de op 19 juni 2023 400 jaar geleden geboren natuurkundige, wiskundige, theoloog en filosoof Blaise Pascal uit wat een paradoxaal wezen de mens is.

Wat voor verstrooiingen bedenkt de mens om niet aan zijn misère te hoeven denken?

Waarom moeten we niet vanuit de verbeelding leven, maar vanuit het hart?

En waarom leidt de vrije wil niet tot een resolute zelfverzekerdheid om mee door het leven te stappen, zoals tijdgenoot Descartes meende?

Te gast is Hanna Vandenbussche

De denker die centraal staat is Pascal 

“Goed is wat ons vitale verlangen bevredigt, en kwaad is wat het niet bevredigt.”

Op deze manier drukte de Spaanse filosoof Miguel de Unamuno uit dat in de filosofie niet het verlangen naar kennis, maar het verlangen naar het leven leidend moet zijn.

Waarom wordt Unamuno de Spaanse Kierkegaard genoemd?

Wat betekent in zijn denken het tragische levensgevoel?

En waarom is volgens hem naast ratio ook verbeeldingskracht een kennisinstrument?

Te gast is Timo Slootweg

De denker die centraal staat: Unamuno 

“De fuik bestaat omwille van de vis. Als de vis gevangen is, kun je de fuik vergeten (..). Woorden bestaan vanwege hun betekenis. En als je de betekenis gevangen hebt, dan kun je de woorden vergeten. Waar zal ik iemand vinden die de woorden vergeten is, zodat ik een woordje met hem kan spreken?”

Op deze manier drukte Zhuang Zi, in de geest van Lao Zi, uit dat je de tao nooit met woorden kunt fixeren.

Wie was Lao Zi en waarom legde hij zich erop toe om verborgen te blijven?

Welke betekenis heeft ‘niet doen’ bij hem en waar is dat niet hetzelfde als ‘niets doen’?

En waarom is volgens hem de zachte kracht de sterkste?

Te gast is Michel Dijkstra

De denker die centraal staat: Lao Zi

Met grote dank aan Filmhuis MIMIK in Deventer.

“Het ter-sprake-komen van wat in de overlevering gezegd is, maakt het eigenlijke hermeneutische gebeuren uit, dat toe-eigening en uitleg tegelijk is”

Op deze manier drukt de Duitse filosoof Hans-Georg Gadamer uit dat de betekenis  van een tekst of kunstwerk niet statisch is, maar mede door het verstaan van de lezer of kijker wordt bepaald.

Waarom moeten we een tekst of kunstwerk niet van een afstand beschouwen, maar als een gesprekspartner zien? 

Waarom zijn vooroordelen onvermijdelijk en bovendien niet altijd slecht?

Waarom speelt traditie een onmisbare rol in de manier waarop wij de wereld begrijpen?

Te gast is Gert-Jan van der Heiden

De denker die centraal staat is Gadamer 

‘Ze hebben grote ijskasten met bevroren voedsel. Ze hebben tientallen kranten en tijdschriften die dezelfde idealen omarmen. Ze hebben ontelbare keuzes, ontelbare soortgelijke gadgets die hen bezighouden en hun aandacht afleiden van de werkelijke kwestie, namelijk het bewustzijn dat ze zowel minder zouden kunnen werken als hun eigen behoeftes en behoeftebevredigingen zouden kunnen bepalen.” 

Zo drukte de filosoof Herbert Marcuse dat er onder de oppervlakte van rijkdom en overvloed, armoede en repressie schuilgaat. 

Waarom leven we volgens Marcuse in het vrije westen toch in een totalitaire samenleving? 

Wat is de grote weigering en wie doen er niet meer mee? 

En had Margaret Thatcher gelijk toen ze zei: “there is no alternative”? 

Te gast is Thijs Lijster 

De denker die centraal staat is Marcuse

“Door de aderen van het kennende subject, dat (…) Kant construeerde, vloeit niet echt bloed, maar enkel het verdunde sap van de rede als denkactiviteit.” 

Op deze manier drukte Wilhelm Dilthey uit dat het leven in de Verlichtingsfilosofie te veel uit beeld was geraakt. 

Op welke manier probeert Dilthey de filosofie van Kant, de geschiedenis en de hermeneutiek samen te brengen in een nieuwe filosofie over het leven? 

Op welke manier maakte hij als eerste een onderscheid tussen de natuurwetenschappen en de geesteswetenschappen? 

En waarom is hij, ondanks dat hij een voorloper is van de fenomenologie en Heidegger, toch een relatief onbekende naam gebleven? 

Te gast is Jos de Mul

De denker die centraal staat: Dilthey 

“Ethiek moet praktisch zijn, of het is geen ethiek” 

Met dit als motto heeft de Australische filosoof Peter Singer aan de wieg gestaan van de toegepast ethiek. 

Wat is het verschil tussen hedonistisch utilisme en voorkeursutilisme? 

Wat bedoelt hij met specicisme en waarom is dat verkeerd? 

En waarom is hij een inspiratiebron voor effective altruism-beweging? 

Te gast is Lukas op de Beke 

De denker die centraal staat: Singer 

“Het doet ertoe welke gedachten gedachten denken”

Op deze manier drukt de Amerikaanse filosoof Donna Haraway uit dat we, ook in wetenschap, geen neutrale positie kunnen innemen. 

Waarom zijn de grenzen waarmee we het individu afbakenen, zowel biologisch als op betekenisniveau kunstmatig? 

Waarom moeten we af van de uitzonderingspositie van de mens en response-able – antwoordelijk – de wereld tegemoet treden? 

Wat kunnen we leren van het Cyborg Manifest om op een speelse manier onze identiteit vorm te geven? 

Te gast is Lydia Baan Hofman 

De denker die centraal staat: Haraway 

“Er bestaat maar een werkelijk ernstig filosofisch probleem: de zelfmoord” 

Op deze manier bracht de Franse filosoof en schrijver Albert Camus de filosofie terug tot de wezenlijk vraag of het leven waard is om geleefd te worden. 

Welke rol speelt het absurde bij Camus en waarom is dat wat anders dan absurdisme? 
Waarom verliezen we onszelf zo snel in de hoop? 
En hoe komt het dat revoluties onvermijdelijk uitmonden in geweld? 

Te gast is Ruud Welten
De denker die centraal staat Camus 

“Negatief Platonisme geeft mensen de mogelijkheid zich toe te vertrouwen aan een waarheid die niet relatief is, ook al kan ze niet positief in inhoudelijke termen worden geformuleerd.” 

Op deze manier zocht de Tsjechische filosoof en politiek dissident Jan Patočka de spanning op tussen objectiviteit en subjectiviteit. 

Wat bedoelt Patočka met de term “solidariteit van de geschokten”? 
Waarom moet de zorg voor de ziel weer terugkeren in de filosofie? 
En wat in zijn denken bracht hem ertoe op hoge leeftijd in opstand te komen tegen het communistisch regime in Tsjecho-Slowakije? 

Te gast is Guido Vanheeswijck 
De denker die centraal staat is Patočka

Wil je meer weten over Patočka? Lees dan De solidariteit van de schok van Dennis de Gruijter.

“De kennis die je hebt over wat je intentioneel doet, is de kennis, die je ontkent te hebben op het moment dat iemand je vraagt “waarom laat je die bel gaan?”, waarop je antwoordt met: “mijn hemel, ik wist niet dat ík het was, die hem liet afgaan”. 

Op deze manier drukte de Elizabeth Anscombe uit dat praktische kennis het verschil bepaalt tussen per ongeluk en expres. 

Op welke manier bepaalt je eerste-persoonsperspectief de werkelijkheid? 
Waarom kunnen we morele keuzes niet reduceren tot een rekensom? 
Hoe kan de mens, onderhevig is aan natuurwetten, tegelijkertijd vrij zijn? 

Te gast is Niels van Miltenburg 
De denker die centraal staat is Anscombe 

“De soevereine mens is een mens wiens leven een feest “zonder grond” is - een lach, een dans, een orgie, die zich nooit ondergeschikt maakt.” 

Op deze manier drukte de Franse twintigste filosoof George Bataille uit dat al onze nutsoverwegingen en doelstellingen doorspekt zijn een verspillende, ontregelende energie. 

Welke rol speelt verspilling in onze economie? 
Wat is het verschil tussen soevereiniteit en autonomie? 
En wat hebben kunst, erotiek en ramadan voor Bataille met elkaar te maken? 

Te gast is Henk Oosterling 
De denker die centraal staat is Bataille 

“Solidariteit wordt niet bereikt door onderzoek, maar door verbeelding. De verbeeldingskracht om vreemden te zien als mensen die eveneens lijden. Solidariteit wordt niet ontdekt door reflectie, maar gecreëerd.”

Op deze manier drukte de Amerikaanse filosoof Richard Rorty uit dat je dat wat rechtvaardig is, niet absoluut kunt funderen, maar mensen wel kunt verleiden tot solidariteit.

Waarom ging Rorty over van de analytische traditie over naar het pragmatisme?
Welke rol spelen wilde orchideeën, vogels en Nabokov in zijn filosofie
En kan hij voorkomen dat zijn contingente pragmatisme vervalt tot plat relativisme?

Te gast is Dirk-Jan van Vliet
De denker die centraal staat is Rorty

Tips van de hoofdgast
Wil je meer weten van Richard Rorty? Dirk-Jan raad je de volgende artikelen en boeken aan:

“Een persoon wordt gekend in de mate waarin hij wordt liefgehad”

Op deze manier legde Noord-Afrikaanse denker Augustinus uit dat liefde ook een kenweg is.

Waarom is Augustinus het scharnierpunt tussen het Griekse en het christelijke denken?
Hoe verbindt hij zijn autobiografische zoektocht met zijn denken over de wereld?
En waarom blijven filosofen, psychologen teruggrijpen op deze vierde-eeuwse denker?

Te gast is Paul van Geest
De denker die centraal staat is Augustinus

Tips van de hoofdgast
Wil je meer weten van Augustinus? Paul van Geest raad je de volgende artikelen en boeken aan:

"De mens wordt vrij geboren en overal ligt hij in ketenen."

Met deze woorden begint Jean-Jacques Rousseau zijn zoektocht naar hoe de mens onderdeel kan zijn van een samenleving én toch vrij kan zijn.

Hoe dacht Rousseau over vrijheid?
Waarin verschilt de algemene wil van de wil van de meerderheid en onder welke voorwaarden kunnen we de algemene wil vinden?
En hoe zou onze democratie scoren langs Rousseaus meetlat voor volkssoevereiniteit?

Te gast is Annelien de Dijn
De denker die centraal staat is Rousseau

Tips van de hoofdgast
Wil je meer weten van Jean-Jacques Rousseau? Annelien de Dijn raad je de werken van hem aan: